Otyłość – przyczyny, rodzaje, diagnostyka i leczenie

Do zwiększania masy ciała dochodzi, gdy przez dłuższy czas ilość energii dostarczanej organizmowi przewyższa wydatek energetyczny. Samo stwierdzenie dodatniego bilansu energetycznego nie wyjaśnia jednak przyczyny choroby. Na apetyt, sytość, wybory żywieniowe, aktywność i magazynowanie energii wpływają mechanizmy biologiczne oraz warunki, w których człowiek funkcjonuje [1].

Do czynników sprzyjających rozwojowi otyłości należą między innymi:

• sposób żywienia prowadzący do przewlekłej nadwyżki energii, w tym częste spożywanie produktów o wysokiej gęstości energetycznej i kalorycznych napojów;

• mała aktywność fizyczna związana z siedzącym trybem życia, ale także z bólem, ograniczeniem sprawności, chorobą lub niepełnosprawnością;

• czynniki genetyczne i neurobiologiczne oddziałujące na odczuwanie głodu i sytości;

• czynniki środowiskowe, takie jak dostępność żywności, charakter pracy, możliwości bezpiecznego ruchu i warunki społeczno-ekonomiczne;

• przewlekły stres, niedobór snu i praca zmianowa;

• zaburzenia odżywiania, w tym kompulsywne objadanie się, oraz niektóre zaburzenia nastroju;

• część chorób i stosowanych leków, które mogą sprzyjać zwiększaniu masy ciała [1].

Czynniki genetyczne, zaburzenia hormonalne i otyłość wtórna

Czynniki genetyczne mogą zwiększać podatność na rozwój otyłości, ale zwykle działają wspólnie z innymi uwarunkowaniami. U części osób można wskazać bardziej konkretną przyczynę, na przykład określoną chorobę, lek, długotrwałe unieruchomienie lub rzadkie uwarunkowanie genetyczne [1].

Otyłość wtórna oznacza sytuację, w której nadmierna masa ciała pozostaje związana z innym problemem medycznym lub jego leczeniem. Zaburzenia hormonalne mogą współistnieć z otyłością, jednak nie należy zakładać, że są jej przyczyną u każdej osoby. Zakres diagnostyki endokrynologicznej powinien wynikać z wywiadu, objawów, badania i dynamiki zmian masy ciała.

Nadmierne nagromadzenie tkanki tłuszczowej może wpływać na metabolizm, układ krążenia, układ ruchu, oddychanie i funkcjonowanie wielu narządów. Otyłość zwiększa ryzyko między innymi cukrzycy typu 2, nadciśnienia tętniczego, chorób sercowo-naczyniowych, udaru mózgu, chorób wątroby, choroby zwyrodnieniowej stawów i niektórych nowotworów [1][2].

Możliwe powikłania otyłości obejmują również obturacyjny bezdech senny, zaburzenia płodności, stłuszczenie wątroby, w tym niealkoholowe stłuszczenie wątroby, oraz ograniczenie sprawności. W kontekście płodności znaczenie mogą mieć zarówno zaburzenia hormonalne, jak i współistniejące zespoły metaboliczne, w tym zespół policystycznych jajników. Nie oznacza to jednak, że każda osoba z otyłością rozwinie niepłodność, nadciśnienie czy nowotwór.

Szczególną uwagę zwraca otyłość brzuszna. Centralne nagromadzenie tkanki tłuszczowej może wiązać się z większym ryzykiem cukrzycy typu 2, podwyższonego ciśnienia krwi i chorób sercowo-naczyniowych [2]. Dlatego ocena ryzyka nie powinna sprowadzać się do pytania, ile kilogramów pokazuje waga.

Leczenie otyłości ma na celu nie tylko zmniejszenie masy ciała. Ważne są również poprawa stanu metabolicznego, sprawności i jakości życia, ograniczanie ryzyka chorób oraz leczenie już istniejących powikłań. Ponieważ otyłość jest chorobą przewlekłą, plan postępowania powinien być możliwy do utrzymania i okresowo oceniany [2][3].

Terapia otyłości może łączyć kilka metod: zmianę sposobu żywienia, zwiększenie aktywności fizycznej, wsparcie behawioralne lub psychologiczne, leczenie farmakologiczne oraz leczenie chirurgiczne. Dobór zależy od stopnia otyłości, centralnego nagromadzenia tłuszczu, chorób współistniejących, wcześniejszego leczenia, przeciwwskazań i preferencji pacjenta [2][3].

Żywienie i zmiana zachowań

Plan żywieniowy powinien dostarczać odpowiedniej ilości składników odżywczych i umożliwiać bezpieczne ograniczenie energii bez niepotrzebnych, skrajnych restrykcji. Nie istnieje jedna dieta właściwa dla każdej osoby. Liczą się między innymi jakość produktów, wielkość porcji, struktura posiłków, kaloryczność napojów, choroby współistniejące i realne możliwości utrzymania zmian.

Jeżeli problemem jest kompulsywne objadanie się lub inne zaburzenia odżywiania, potrzebna może być odrębna diagnostyka i pomoc specjalisty zdrowia psychicznego. Leczenie takich zaburzeń nie powinno być zastępowane coraz bardziej restrykcyjną dietą.

Znaczenie aktywności fizycznej

Regularna aktywność fizyczna wspiera zdrowie układu krążenia, sprawność, metabolizm i utrzymanie mięśni. Zwiększenie aktywności fizycznej powinno być dopasowane do możliwości danej osoby. Dla jednego pacjenta może oznaczać więcej spacerów, dla innego ćwiczenia oporowe, trening w wodzie, ćwiczenia wykonywane w pozycji siedzącej albo rehabilitację.

Mała aktywność fizyczna może wynikać z bólu, duszności, choroby, ograniczenia mobilności lub niepełnosprawności. W takich sytuacjach celem nie jest realizowanie uniwersalnego planu ćwiczeń, lecz znalezienie bezpiecznej formy ruchu. Korzyści z aktywności mogą pojawiać się nawet wtedy, gdy masa ciała zmienia się powoli [2].

Leczenie farmakologiczne

Leczenie farmakologiczne może stanowić element kompleksowej terapii u odpowiednio zakwalifikowanych dorosłych. Aktualne zalecenia podkreślają, że decyzja o rozpoczęciu farmakoterapii powinna uwzględniać nie tylko BMI, ale również centralne nagromadzenie tkanki tłuszczowej, powikłania związane z nadmiarem tkanki tłuszczowej, potrzeby zdrowotne i preferencje pacjenta [3].

Dostępne leki działają różnymi mechanizmami. Część wpływa na regulację apetytu i sytości, w tym leki działające na szlaki inkretynowe. Wybór preparatu zależy od zarejestrowanych wskazań, przeciwwskazań, chorób współistniejących, innych leków i ryzyka działań niepożądanych. Nie należy stosować leku przepisanego innej osobie, samodzielnie łączyć preparatów ani zmieniać schematu terapii bez konsultacji.

Leczenie chirurgiczne

Leczenie chirurgiczne, czyli chirurgia metaboliczna i bariatryczna, może być rozważane u wybranych osób po pełnej kwalifikacji. Współczesne zalecenia dotyczące chirurgii bariatrycznej uwzględniają nie tylko BMI, ale także choroby metaboliczne, dotychczasowe leczenie, ryzyko operacyjne i możliwość prowadzenia długoterminowej opieki [4].

Do stosowanych operacji należą między innymi rękawowa resekcja żołądka i wyłączenie żołądkowe. Zabieg nie kończy terapii. Pacjent wymaga przygotowania przedoperacyjnego, kontroli po operacji, odpowiedniego żywienia, suplementacji zgodnie z zaleceniami oraz monitorowania ewentualnych niedoborów i zmian masy ciała.

Profilaktyka otyłości obejmuje działania, które pomagają ograniczać nadmierny przyrost masy ciała i wspierają zdrowie niezależnie od aktualnej wagi. WHO wskazuje między innymi na zdrowy sposób żywienia, regularną aktywność fizyczną, odpowiednią długość i jakość snu oraz ograniczanie spożycia napojów słodzonych i produktów o wysokiej gęstości energetycznej [1].

U osoby, która już choruje na otyłość, profilaktyka dotyczy przede wszystkim powikłań i nawrotu choroby. Pomocne mogą być regularne kontrole, monitorowanie ciśnienia tętniczego, glikemii i lipidów zgodnie z indywidualnymi wskazaniami oraz modyfikacja planu, jeśli wcześniejsze rozwiązania przestają działać [1].

Nie należy utożsamiać nawrotu zwiększania masy ciała z brakiem zaangażowania. Mechanizmy biologiczne sprzyjające odzyskiwaniu masy po redukcji są jednym z powodów, dla których przewlekła choroba wymaga długoterminowego postępowania.

Odpowiedź na leczenie ocenia się szerzej niż tylko przez zmianę liczby kilogramów. Znaczenie mogą mieć także obwód talii, ciśnienie, parametry metaboliczne, tolerancja wysiłku, sen, sprawność i jakość życia. Plan leczenia może wymagać korekt, jeśli pojawią się działania niepożądane, zatrzymanie redukcji masy ciała lub jej ponowny wzrost.

Konsultacja zdalna może służyć omówieniu historii zmian masy ciała, wyników badań, chorób współistniejących i dotychczasowych prób terapii. Informacje o tej ścieżce są dostępne na stronie leczenie otyłości online. Jeżeli potrzebna jest konsultacja lekarska skoncentrowana na przyczynach, powikłaniach i możliwych metodach terapii, można sprawdzić, jak wygląda konsultacja z obesitologiem online. E-recepta może zostać wystawiona wyłącznie wtedy, gdy lekarz po konsultacji uzna leczenie za medycznie zasadne. Konsultacja internetowa nie zastępuje badania fizykalnego ani pomocy stacjonarnej, gdy są one potrzebne.