Ból i stany zapalne

Ból może mieć różny charakter. Ból ostry pojawia się nagle, zwykle po urazie, infekcji, przeciążeniu, operacji albo ostrym stanie zapalnym. Ostry ból pełni funkcję ostrzegawczą: skłania do ochrony uszkodzonego miejsca i szukania przyczyny. Może dotyczyć skóry, mięśni, stawów, narządów wewnętrznych albo kości.

Ból przewlekły utrzymuje się dłużej i może trwać mimo wygojenia tkanek. NICE opisuje ból przewlekły jako problem wymagający oceny biologicznej, psychologicznej i społecznej, bo może wpływać na aktywność, sen, nastrój, pracę i relacje [2]. Dolegliwości bólowe mogą być wtedy obecne cały czas albo nawracać falami.

Klasyfikacja bólu obejmuje między innymi ból nocyceptywny, neuropatyczny i nociplastyczny. W tekstach popularnych spotyka się też określenie ból niereceptorowy, używane zwykle dla bólu, którego nie da się wyjaśnić prostym podrażnieniem receptorów w uszkodzonej tkance. Do bólu neuropatycznego może dochodzić przy uszkodzeniu nerwów, rdzenia kręgowego lub mózgu, na przykład w neuropatii cukrzycowej.

Ból fantomowy występuje po amputacji kończyny albo jej części i jest odczuwany tak, jakby pochodził z nieobecnej już struktury. Ból fantomowy pokazuje, że odczuwanie bólu zależy nie tylko od tkanek obwodowych, ale też od sposobu przetwarzania informacji w układzie nerwowym.

Ból głowy może mieć charakter napięciowy, migrenowy, klasterowy, pourazowy, zatokowy albo wtórny do innej choroby. Niepokojący jest bardzo silny ból głowy pojawiający się nagle, ból po urazie, ból z gorączką i sztywnością karku, zaburzeniami widzenia, niedowładem, splątaniem albo utratą przytomności.

Bóle mięśni mogą wystąpić po wysiłku, infekcji, przeciążeniu, niedoborach, chorobach zapalnych albo zaburzeniach metabolicznych. U osób starszych i mniej aktywnych ważna jest także utrata masy i siły mięśniowej;

Ból pleców jest częsty, ale jego przyczyny są różne: przeciążenie, zmiany zwyrodnieniowe, dyskopatia, napięcie mięśniowe, stan zapalny, uraz albo ból rzutowany z narządów wewnętrznych.

Ból szyi po zimnie, przeciążeniu albo niewygodnej pozycji bywa określany potocznie jako przewianie. Nie zawsze oznacza stan zapalny, ale może wiązać się z napięciem mięśni i ograniczeniem ruchu.

Regularny ruch jest jednym z najważniejszych narzędzi w walce z bólem przewlekłym, zwłaszcza bólem narządu ruchu. WHO w zaleceniach dotyczących przewlekłego pierwotnego bólu krzyża wymienia między innymi edukację, programy ćwiczeń, wybrane terapie manualne, masaż, psychoterapię poznawczo-behawioralną i leki przeciwzapalne jako elementy postępowania niefarmakologicznego i farmakologicznego [5].

Regularne ćwiczenia mogą też wpływać na stan zapalny w organizmie. Badania nad aktywnością fizyczną wskazują, że ruch może zmniejszać wybrane markery zapalne i produkcję prozapalnych cząsteczek, choć efekt zależy od rodzaju wysiłku, regularności, stanu zdrowia i intensywności treningu [8]. Zbyt intensywny wysiłek przy ostrej infekcji, świeżym urazie albo nasilonych objawach może jednak pogorszyć samopoczucie, dlatego aktywność trzeba dopasować do sytuacji.

Psychoterapia poznawczo-behawioralna nie „usuwa” źródła bólu, ale może pomagać w redukcji jego odczuwanego wpływu na codzienne życie. NICE wskazuje, że CBT może poprawiać jakość życia u osób z przewlekłym bólem pierwotnym [2]. W praktyce uczy rozpoznawania mechanizmów błędnego koła bólu, lęku, napięcia, unikania ruchu i obniżonego nastroju.

Elektrostymulacja TENS wykorzystuje prąd o niskim napięciu, aby blokować sygnały bólowe lub zmieniać ich odczuwanie [9]. Skuteczność TENS zależy od rodzaju bólu, ustawień urządzenia i pacjenta; nie jest to metoda dla każdego, ale u części osób może być elementem leczenia objawowego.

Metody interwencyjne mogą obejmować blokady nerwów, iniekcje dostawowe, iniekcje okołokręgosłupowe, zastrzyki w punkty spustowe, neuromodulację lub inne procedury wykonywane przez odpowiednio przeszkolonych specjalistów [10]. Takie postępowanie rozważa się zwykle wtedy, gdy ból ma określone źródło, utrudnia funkcjonowanie i nie ustępuje mimo leczenia zachowawczego.

Przy mniej nasilonych, ale utrzymujących się dolegliwościach pomocna bywa konsultacja lekarska online. Pilnej pomocy wymaga ból w klatce piersiowej, duszność, objawy udaru mózgu, nagły najsilniejszy w życiu ból głowy, ból brzucha z twardym brzuchem, gorączka z zaburzeniami świadomości, silny ból po urazie, obrzęk i zaczerwienienie kończyny, ból z drętwieniem lub osłabieniem, utrata kontroli nad oddawaniem moczu lub stolca oraz ból u dziecka, osoby starszej albo pacjenta z chorobą nowotworową.

Warto zwracać uwagę na zmianę charakteru bólu, jego nagły początek, narastanie, objawy neurologiczne, gorączkę, spadek masy ciała i brak poprawy mimo leczenia. Jeśli ból lub stan zapalny utrzymują się cały czas, nasilają się albo wracają bez jasnej przyczyny, potrzebna jest diagnostyka, a nie tylko kolejne leki przeciwbólowe.