Palce pałeczkowate – przyczyny, wygląd i diagnostyka

• Palce pałeczkowate rozpoznaje się na podstawie poszerzenia opuszek, zwiększonego uwypuklenia paznokci i zaniku prawidłowego kąta między płytką paznokciową a wałem paznokciowym.
• Najczęstsze przyczyny palców pałeczkowatych należą do chorób układu oddechowego; możliwe są również choroby układu krążenia, choroby układu pokarmowego oraz rzadkie przyczyny wrodzone [2].
• Palce pałeczkowate nie są typowym objawem przewlekłej obturacyjnej choroby płuc. Ich obecność u osoby z POChP wymaga poszukiwania innej przyczyny, między innymi rozstrzeni oskrzeli, śródmiąższowej choroby płuc lub nowotworu [3].
• Nie ma jednej terapii skierowanej na sam wygląd palców. Leczenie palców pałeczkowatych oznacza postępowanie ukierunkowane na chorobę podstawową [1].

Więcej materiałów wyjaśniających ból i stany zapalne znajduje się w powiązanym dziale poradnika Medicept.

• Najczęstsze choroby układu moczowego – objawy, diagnostyka i leczenie

Pałeczkowatość palców obejmuje przerost tkanki łącznej i zwiększenie ilości tkanki miękkiej w obrębie końcówek palców. Towarzyszą temu zmiany naczyniowe, obrzęk oraz zwiększona krzywizna płytki paznokciowej. W mechanizmie powstawania zmian rozważa się udział megakariocytów i płytek krwi oraz czynników wzrostu, w tym VEGF. Niedotlenienie organizmu i przewlekły stan zapalny mogą nasilać te procesy, ale nie są jedyną bezpośrednią przyczyną palców pałeczkowatych [1].

Określenia palce Hipokratesa, palce dobosza i pałeczkowate palce opisują ten sam objaw. Palce pałeczkowate najczęściej występują obustronnie na dłoniach, czasem także na stopach. Ograniczenie ich do jednej kończyny jest rzadkie i może wskazywać na miejscowy problem naczyniowy lub neurologiczny [4].

Charakterystyczną cechą jest bulwiaste poszerzenie opuszek. Paznokcie stają się mocniej wypukłe i przypominają okrągłe, wypukłe szkiełka zegarka, dlatego określa się je jako paznokcie zegarkowate. Palce pałeczkowate zwykle rozwijają się stopniowo i nie muszą powodować bólu [1]. Zdjęcia palców pałeczkowatych mogą ułatwić zauważenie podobieństwa, ale nie zastępują badania fizykalnego.

W gabinecie lekarz ocenia między innymi kąt Lovibonda. W palcach pałeczkowatych kąt między płytką paznokcia a proksymalnym wałem paznokciowym przekracza 180°. Pomocna jest również próba Schamrotha: po zetknięciu grzbietowych powierzchni końcowych paliczków dwóch odpowiadających sobie palców nie powstaje prawidłowe okienko w kształcie rombu [1]. Samodzielny wynik tej próby nie przesądza jednak o rozpoznaniu.

Palce pałeczkowate mogą towarzyszyć siniczym wrodzonym wadom serca oraz infekcyjnemu zapaleniu wsierdzia. Nie wszystkie choroby serca prowadzą do takich zmian; klasyczne skojarzenie dotyczy wad powodujących sinicę. Wrodzone wady serca i infekcyjne zapalenie wsierdzia wymagają odrębnej diagnostyki, a palce Hipokratesa nie pozwalają ich rozróżnić. Rzadziej zmiany ograniczone do jednej kończyny obserwuje się w chorobach dużych naczyń tętniczych lub przy przetokach naczyniowych [4]. Jeżeli równocześnie pojawia się duszność, omdlenie, sinienie lub kłucie w sercu, zakres i pilność oceny zależą od całego obrazu klinicznego.

Do możliwych przyczyn należą nieswoiste zapalenia jelit – choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego – a także przewlekłe choroby wątroby i wybrane nowotwory przewodu pokarmowego, zwłaszcza przełyku [2]. Palce pałeczkowate mogą też stanowić element akropachii tarczycowej, rzadkiego powikłania choroby Gravesa i Basedowa. Nie oznacza to, że typowe choroby endokrynologiczne często powodują ten objaw; akropachia tarczycowa jest nieczęsta i ma szerszy obraz kliniczny [5].

Gdy palcom pałeczkowatym towarzyszą bóle kości i stawów, obrzęki lub wysięki stawowe oraz podokostnowe tworzenie nowej kości, lekarz może podejrzewać osteoartropatię przerostową. Zespół ten bywa pierwotny, uwarunkowany genetycznie, albo wtórny wobec choroby płuc, serca bądź innego schorzenia. Nowe objawy kostno-stawowe wraz z pałeczkowatością wymagają pogłębionej oceny [6].

Diagnostyka zaczyna się od dokładnego wywiadu i badania fizykalnego, natomiast można zacząć od teleporady. Lekarz pyta o czas powstania zmian, występowanie ich w rodzinie oraz objawy towarzyszące: kaszel, duszność, gorączkę, nocne poty, utratę masy ciała, biegunkę, ból brzucha, żółtaczkę, bóle kości i stawów. Sprawdza także, czy palce pałeczkowate dotyczą obu dłoni, stóp czy jednej kończyny oraz czy występują inne cechy osteoartropatii [4].

Badania diagnostyczne dobiera się w zależności od podejrzewanej przyczyny. Gdy palce pałeczkowate są nabyte i obustronne, szczególne znaczenie ma ocena klatki piersiowej. Przy objawach ze strony dróg oddechowych uzasadnione może być RTG klatki piersiowej, a w określonych sytuacjach tomografia komputerowa. Badania laboratoryjne nie tworzą jednego obowiązkowego panelu: zależnie od wywiadu mogą obejmować morfologię, wskaźniki zapalenia, próby wątrobowe, posiewy krwi albo badanie stężenia hormonów tarczycy [4].

Leczenie palców pałeczkowatych jest przyczynowe. Nie stosuje się terapii, która wyłącznie modeluje końce palców lub paznokcie. Odpowiednie leczenie może więc oznaczać terapię zakażenia, choroby zapalnej, wady serca, schorzenia płuc albo nowotworu – zawsze po ustaleniu rozpoznania. Zmiany mogą się częściowo lub całkowicie cofnąć po skutecznym leczeniu choroby podstawowej, ale nie w każdym przypadku jest to możliwe [1].