Tarczyca i hormony – funkcje, objawy i najczęstsze choroby tarczycy

Choroby tarczycy mogą dotyczyć jej czynności albo budowy. Do najważniejszych należą niedoczynność tarczycy, nadczynność tarczycy, przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy, choroba Gravesa-Basedowa, inne zapalenia tarczycy, guzki oraz wole. Prawidłowe wyniki hormonalne nie wykluczają zmian strukturalnych w USG, a nieprawidłowe TSH nie oznacza automatycznie obecności guzka.

Niedoczynność tarczycy i choroba Hashimoto

Niedoczynność tarczycy oznacza zbyt małą produkcję hormonów tarczycy. Może powodować senność, osłabienie, nietolerancję zimna, suchą skórę, zaparcia, zaburzenia koncentracji, wypadanie włosów i przyrost masy ciała. Objawy mogą być łagodne lub nieswoiste, dlatego samo ich występowanie nie wystarcza do rozpoznania [1].

W populacjach z odpowiednią podażą jodu najczęstszą przyczyną niedoczynności tarczycy bywa choroba Hashimoto, czyli przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy. Objawy choroby Hashimoto wynikają głównie z zaburzeń czynności gruczołu. Predyspozycje genetyczne i czynniki środowiskowe mogą uczestniczyć w rozwoju procesu autoimmunologicznego. W chorobach o podłożu autoimmunologicznym układ odpornościowy reaguje nieprawidłowo na własne tkanki. Choroba Hashimoto nie jest jednak równoznaczna z niedoczynnością na każdym etapie, a obecność przeciwciał sama w sobie nie oznacza konieczności leczenia. Znaczenie mają przede wszystkim czynność tarczycy, obraz kliniczny i kontekst całej diagnostyki.

Nieleczona niedoczynność tarczycy może prowadzić do utrzymywania się objawów i niekorzystnie wpływać na zdrowie, dlatego przy nieprawidłowych wynikach warto omówić dalsze postępowanie z lekarzem [1].

Nadczynność tarczycy i choroba Gravesa-Basedowa

W przypadku nadczynności tarczyca produkuje zbyt dużo hormonów. Typowe dolegliwości mogą obejmować kołatanie serca, drżenie rąk, wzmożoną potliwość, nietolerancję ciepła, niepokój, wahania nastroju, osłabienie mięśni, spadek masy ciała mimo zwiększonego apetytu i problemy ze snem. Obraz kliniczny może być jednak różny, zwłaszcza u osób starszych.

Choroba Gravesa-Basedowa jest autoimmunologiczną przyczyną nadczynności. Przeciwciała skierowane przeciw receptorowi TSH pobudzają tarczycę, zwiększając produkcję i wydzielanie hormonów. W diagnostyce pomocne jest oznaczenie TRAb, a w określonych sytuacjach także badania obrazowe. Leczenie może obejmować leki przeciwtarczycowe, radiojod lub operację, zależnie od sytuacji pacjenta [3].

Zapalenie tarczycy i przejściowe zaburzenia czynności

Stany zapalne tarczycy nie zawsze przebiegają tak samo. W części z nich może pojawić się przejściowa nadczynność wynikająca z uwalniania wcześniej zgromadzonych hormonów, a później okres niedoczynności [1]. Istotnym przykładem jest poporodowe zapalenie tarczycy, które może wystąpić w ciągu 12 miesięcy po porodzie. Ma ono podłoże autoimmunologiczne i może przebiegać fazowo [5].

Dlatego nie każda tyreotoksykoza oznacza chorobę Gravesa-Basedowa, a sposób leczenia zależy od mechanizmu zaburzenia. Różnicowanie przyczyny ma znaczenie przed wyborem terapii [1].

Guzki tarczycy są częste i wiele z nich ma charakter łagodny. Europejskie wytyczne zalecają ocenę opartą na wywiadzie, badaniu fizykalnym, czynności tarczycy oraz USG szyi [2]. Wole oznacza powiększenie tarczycy i może występować zarówno przy prawidłowej, jak i zaburzonej produkcji hormonów.

Szybko rosnąca zmiana w obrębie szyi, narastająca chrypka, trudności w połykaniu lub oddychaniu wymagają pilnej oceny. Podejrzenie nowotworu nie jest równoznaczne z rozpoznaniem raka – potrzebna jest odpowiednia ścieżka diagnostyczna, a nie wszystkie guzki czy obrzęki tarczycy są nowotworowe [4].

Leczenie zależy od przyczyny, a nie tylko od nazwy nieprawidłowego wyniku. W pierwotnej niedoczynności tarczycy standardowym leczeniem pierwszego wyboru jest lewotyroksyna, a terapia wymaga kontroli TSH i w wybranych sytuacjach FT4 [1]. Samodzielne zwiększanie, zmniejszanie lub odstawianie leku może prowadzić do nieprawidłowych stężeń hormonów.

W nadczynności tarczycy postępowanie zależy m.in. od jej przyczyny. W chorobie Gravesa-Basedowa możliwe są leki przeciwtarczycowe, radiojod lub leczenie operacyjne [3]. Guzki mogą wymagać obserwacji, biopsji, leczenia zabiegowego lub innego postępowania zależnie od profilu ryzyka i objawów [2].

Jeśli chcesz omówić objawy lub dotychczasowe wyniki bez wychodzenia z domu, możesz skorzystać z konsultacji z lekarzem online. Lekarz może wskazać, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka, kontrola leczenia albo wizyta stacjonarna. E-recepta może zostać wystawiona wyłącznie wtedy, gdy po konsultacji istnieją ku temu wskazania medyczne.

Konsultację warto rozważyć, gdy utrzymują się niewyjaśnione objawy takie jak przewlekłe zmęczenie, wyraźna zmiana masy ciała, nietolerancja zimna lub ciepła, kołatanie serca, drżenie rąk, zaburzenia miesiączkowania, zaparcia, wypadanie włosów albo powiększenie szyi. Pojedynczy objaw nie przesądza o chorobie tarczycy [1].

Pilna pomoc jest potrzebna przy nasilonej duszności, zaburzeniach świadomości, bólu w klatce piersiowej, omdleniu, bardzo szybkiej lub wyraźnie niemiarowej pracy serca oraz przy szybko powiększającej się zmianie szyi powodującej problemy z oddychaniem lub połykaniem. W takich sytuacjach teleporada nie powinna opóźniać oceny stacjonarnej [1], [4].