Układ pokarmowy człowieka – budowa, funkcje i najczęstsze dolegliwości

Budowa układu pokarmowego odpowiada kolejnym etapom obróbki pokarmu. Po przyjęciu jedzenia następuje jego mechaniczne rozdrobnienie, mieszanie z wydzielinami trawiennymi, przesuwanie przez kolejne odcinki, rozkład chemiczny oraz wchłanianie wody i składników odżywczych. Niestrawione resztki przechodzą następnie do jelita grubego, gdzie treść jest zagęszczana i formowane są masy kałowe [4].

Jama ustna – pierwszy etap trawienia pokarmu

Proces trawienia zaczyna się w jamie ustnej. Zęby rozdrabniają pokarm, język pomaga mieszać go ze śliną i przesuwać w stronę gardła, a ślinianki produkują ślinę. Zawarte w niej enzymy rozpoczynają trawienie części węglowodanów. Nawilżony i rozdrobniony pokarm łatwiej przechodzi następnie do przełyku [4].

Prawidłowe gryzienie ma znaczenie dla mechanicznej obróbki jedzenia. Stan zębów, dziąseł i uzębienia stałego może wpływać na to, jak skutecznie pokarm zostanie rozdrobniony przed połknięciem. Sama jama ustna jest więc nie tylko początkiem przewodu pokarmowego, lecz również miejscem, w którym rozpoczyna się jego przygotowanie do dalszych etapów trawienia.

Gardło i przełyk – transport treści pokarmowej

Po połknięciu pokarm przechodzi przez gardło do przełyku. Przełyk nie jest miejscem intensywnego trawienia. Jego główną funkcją jest przesuwanie kęsa w kierunku żołądka dzięki skoordynowanym skurczom mięśni, czyli perystaltyce. Warstwa mięśni gładkich w ścianie przewodu pokarmowego umożliwia przesuwanie i mieszanie jego zawartości [4].

W dolnej części przełyku znajduje się zwieracz, który zwykle ogranicza cofanie się zawartości żołądka. Gdy kwaśna treść przemieszcza się do przełyku, mogą występować objawy refluksu. Najbardziej charakterystyczne są zgaga i regurgitacja, czyli cofanie treści lub kwaśnego płynu w kierunku gardła lub jamy ustnej [1][2]. Same objawy nie zawsze wystarczają jednak do rozpoznania przyczyny dolegliwości.

Żołądek i kwas solny

Żołądek znajduje się w górnej części jamy brzusznej i pełni funkcję czasowego zbiornika oraz miejsca intensywnego mieszania pokarmu. Jego mięśnie łączą treść pokarmową z sokiem żołądkowym. Kwas solny i enzymy trawienne tworzą środowisko potrzebne do dalszego rozkładu pokarmu, zwłaszcza białek [4].

Błona śluzowa żołądka oddziela jego ścianę od kwaśnej zawartości. Kwas solny jest zatem fizjologicznym elementem procesu trawienia, a nie substancją z natury szkodliwą. Problem może pojawić się wtedy, gdy treść żołądkowa cofa się do przełyku lub gdy nawracające dolegliwości z górnego odcinka przewodu pokarmowego wymagają diagnostyki. Przy refluksie typowe są zgaga i regurgitacja, ale możliwe są także mniej swoiste objawy [1][2].

Jelito cienkie składa się z dwunastnicy, jelita czczego i jelita krętego. W jego świetle treść pokarmowa miesza się z sokiem trzustkowym, żółcią i wydzieliną jelitową. W jelicie cienkim odbywa się zasadnicza część końcowego trawienia, a jego ściana wchłania większość składników odżywczych oraz wodę [4].

Powierzchnię wchłaniania zwiększają liczne struktury błony śluzowej, w tym kosmki jelitowe i mikrokosmki. Dzięki dużej powierzchni kontaktu ze strawioną treścią możliwe jest efektywne wchłanianie zawartych w pożywieniu cukrów prostych, aminokwasów, produktów trawienia tłuszczów, witamin i soli mineralnych. Następnie składniki te trafiają do krwi lub układu limfatycznego i są transportowane do innych części organizmu [4].

Zaburzenia w obrębie jelita cienkiego mogą prowadzić do różnych objawów, ale biegunka, wzdęcia, ból brzucha czy spadek masy ciała nie wskazują automatycznie na jedną konkretną chorobę. Przy utrzymujących się dolegliwościach potrzebna jest ocena całego obrazu klinicznego, a nie samodzielne rozpoznanie na podstawie pojedynczego objawu.

Dolegliwości ze strony układu pokarmowego są częste, ale niektórych objawów nie należy obserwować przez długi czas bez konsultacji. Pilnej oceny wymagają zwłaszcza objawy sugerujące krwawienie z przewodu pokarmowego, bardzo silny lub szybko narastający ból brzucha, omdlenie, znaczne odwodnienie, uporczywe wymioty albo gwałtowne pogorszenie stanu ogólnego.

Do objawów, które powinny skłonić do konsultacji lekarskiej, należą również trudności w połykaniu, niezamierzona utrata masy ciała, niedokrwistość, krew w stolcu, czarne stolce, nawracające wymioty, gorączka oraz utrwalona zmiana rytmu wypróżnień. W wytycznych dotyczących refluksu i IBS podkreśla się znaczenie wychwytywania cech alarmowych, ponieważ mogą wskazywać na potrzebę szerszej diagnostyki [2][3].

W razie silnego bólu, krwawienia, zaburzeń świadomości, objawów ostrego brzucha lub szybkiego pogorszenia stanu zdrowia należy szukać pilnej pomocy medycznej, a nie czekać wyłącznie na konsultację planową.