Układ moczowy i nerki

Nerki są parzystym narządem o kształcie zbliżonym do fasoli. Nerki znajdują się po obu stronach kręgosłupa, na tylnej ścianie jamy brzusznej, w okolicy lędźwiowej. Nerka lewa zwykle leży nieco wyżej niż prawa, ponieważ po prawej stronie znajduje się wątroba. Po obu stronach kręgosłupa nerki są częściowo chronione przez żebra, mięśnie i tkankę tłuszczową. Ponieważ są parzystym narządem o dużej rezerwie czynnościowej, choroba jednej nerki nie zawsze od razu daje wyraźne objawy.

W każdej nerce wyróżnia się korę nerki, rdzeń nerki i układ zbiorczy. Kora nerki leży bardziej zewnętrznie i zawiera między innymi ciałka nerkowe oraz część kanalików. Rdzeń nerki składa się z piramid nerkowych; piramidy nerkowe kończą się jako brodawki nerkowe, przez które mocz odpływa do kielichów, a następnie do miedniczki nerkowej. W części wewnętrznej nerki znajduje się układ zbierający mocz. Z miedniczki nerkowej mocz przechodzi do moczowodu. Wnęka nerkowa jest miejscem, w którym do nerki wchodzi tętnica nerkowa, a wychodzi żyła nerkowa i moczowód [1].

Podstawową jednostką pracy nerek jest nefron. W każdej nerce znajduje się zwykle około miliona nefronów, a każdy z nich składa się z ciałka nerkowego i kanalika nerkowego. Ciałko nerkowe obejmuje kłębuszek nerkowy i torebkę Bowmana. To w obrębie kłębuszka nerkowego rozpoczyna się filtrowanie krwi, a w dalszym odcinku kanalika nerkowego organizm odzyskuje potrzebne substancje i usuwa nadmiar wody, nadmiar soli oraz inne składniki zależnie od potrzeb organizmu [1].

Do najczęstszych chorób nerek należą zakażenia, kamica nerkowa, przewlekła choroba nerek, kłębuszkowe zapalenie nerek, odmiedniczkowe zapalenie nerek, torbiele, wady wrodzone i uszkodzenia polekowe. Najczęstsze choroby nerek mogą długo nie dawać jednoznacznych objawów, dlatego znaczenie mają badania kontrolne i właściwa interpretacja wyników. Choroby kłębuszków nerkowych, w tym kłębuszkowe zapalenie, mogą prowadzić do białkomoczu, krwiomoczu, nadciśnienia i pogorszenia filtracji.

Zakażenia układu moczowego zwykle dotyczą pęcherza i cewki, ale proces zapalny może szerzyć się wyżej. Odmiedniczkowe zapalenie nerek to zapalenie nerek obejmujące miąższ nerki i układ kielichowo-miedniczkowy; może przebiegać z gorączką, dreszczami i bólem w okolicy lędźwiowej. Zapalenie nerek, zwłaszcza odmiedniczkowe zapalenie, wymaga oceny lekarskiej, a u części pacjentów pilnej diagnostyki. Nie każde zapalenie nerek ma jednak tę samą przyczynę — kłębuszkowe zapalenie nerek jest inną grupą chorób niż zakażenie bakteryjne [3].

Kamica nerkowa może powodować nagły, bardzo silny ból, nudności, wymioty, krwiomocz i parcie na mocz. Nie każdy ból pleców oznacza kamicę, ale połączenie bólu lędźwiowego z krwią w moczu albo objawami infekcji wymaga diagnostyki.

Podstawą oceny są zwykle: badanie ogólne moczu, oznaczenie kreatyniny z wyliczeniem eGFR, ocena albuminurii lub białkomoczu, jonogram, morfologia, glukoza oraz inne badania krwi dobrane do sytuacji pacjenta.

Badanie ogólne moczu może wykazać między innymi leukocyty, azotyny, erytrocyty, białko, glukozę, kryształy lub inne nieprawidłowości. Z kolei stężenie kreatyniny we krwi pomaga oszacować eGFR i ocenić funkcję nerek. Pojedynczy wynik zawsze wymaga jednak interpretacji w szerszym kontekście — z uwzględnieniem wieku, płci, masy mięśniowej, nawodnienia, przyjmowanych leków oraz objawów pacjenta.

KDIGO wskazuje, że ocena przewlekłej choroby nerek opiera się między innymi na analizie eGFR, albuminurii i ocenie ryzyka progresji [5]. Lekarz może zalecić także USG jamy brzusznej, USG nerek i pęcherza, posiew moczu, badania obrazowe, pomiar ciśnienia tętniczego albo konsultację nefrologiczną lub urologiczną. Przy podejrzeniu choroby nerek nie warto zamawiać przypadkowych badań bez planu — właściwy zestaw zależy od objawów i celu diagnostyki.

Jeżeli wyniki sugerują choroby nerek, lekarz może rozszerzyć diagnostykę o badania nerek w kierunku białkomoczu, krwiomoczu, zaburzeń elektrolitowych, zapalenia nerek lub niewydolności nerek. W ocenie nerek znaczenie ma także kontrola ciśnienia, ponieważ nadciśnienia tętniczego nie można oddzielić od ryzyka uszkodzenia nerek.

Z lekarzem warto skonsultować pieczenie przy oddawaniu moczu, ból przy oddawaniu moczu, częstomocz, ból podbrzusza, ból lędźwiowy, krwiomocz, gorączkę, nawracające infekcje, obrzęki, zmniejszoną ilość moczu, nietrzymanie moczu, trudności w opróżnianiu pęcherza moczowego albo nieprawidłowe wyniki badań. Pilniejszej oceny wymagają gorączka z bólem lędźwiowym, krew w moczu, zatrzymanie moczu, silny ból, objawy u kobiet w ciąży, objawy u dziecka oraz szybkie pogorszenie stanu ogólnego.

Nie należy traktować antybiotyku jako uniwersalnego rozwiązania na każdy problem z moczem. Właściwe postępowanie zależy od rozpoznania, wyników badań, wieku pacjenta i ryzyka powikłań. Jeśli objawy są łagodne, konsultacja może pomóc ustalić kolejny krok. Jeśli są nagłe lub ciężkie, potrzebna może być pilna pomoc stacjonarna.