Alergia i uczulenia – rodzaje, objawy, diagnostyka i leczenie

Choroby alergiczne mogą obejmować różne narządy i mieć odmienne mechanizmy. Do najczęściej omawianych należą alergiczny nieżyt nosa, alergiczne zapalenie spojówek, astma o podłożu alergicznym, alergie pokarmowe, pokrzywka, reakcje na jad owadów oraz wybrane choroby skóry. Jedna osoba może mieć więcej niż jeden typ alergii, a nasilenie objawów może zmieniać się w czasie.

Alergie wziewne

W przypadku alergii wziewnej problemem są alergeny obecne w powietrzu. Należą do nich między innymi pyłki roślin, roztocza kurzu domowego, pleśnie oraz alergeny zwierzęce. Mogą wywoływać kichanie, wodnisty katar, świąd nosa, uczucie zatkania nosa, swędzenie oczu, łzawienie, a u części osób również kaszel, świsty i duszność.

Pyłki traw, drzew i chwastów zwykle powodują objawy sezonowe, natomiast roztocza kurzu domowego mogą być przyczyną dolegliwości całorocznych. Potoczne określenie alergia na sierść zwierząt jest uproszczeniem — alergenami są przede wszystkim białka pochodzące między innymi z naskórka, śliny i wydzielin zwierzęcia, które mogą osiadać także na sierści i elementach wyposażenia domu.

Alergie pokarmowe

Alergie pokarmowe mogą dotyczyć zarówno dzieci, jak i dorosłych. Wśród częściej rozważanych alergenów pokarmowych znajdują się między innymi białka mleka krowiego, jaja, orzeszki ziemne, orzechy, ryby, skorupiaki, pszenica, soja i sezam. Objawy mogą obejmować pokrzywkę, obrzęk, dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, a w ciężkich przypadkach reakcję ogólnoustrojową.

Rozpoznanie IgE-zależnej alergii pokarmowej zaczyna się od ukierunkowanego wywiadu, a następnie — zależnie od sytuacji — wykorzystuje się testy skórne punktowe i oznaczenia swoistych IgE. W przypadkach niejednoznacznych standardem odniesienia pozostaje doustna próba prowokacji pokarmowej, wykonywana w odpowiednich warunkach medycznych [1]. Nie należy samodzielnie eliminować wielu produktów tylko dlatego, że panel badań wykazał uczulenie laboratoryjne. Dodatni test wskazuje na sensytyzację, ale interpretacja zawsze wymaga odniesienia do objawów.

Po potwierdzeniu alergii pokarmowej postępowanie obejmuje przede wszystkim unikanie istotnego alergenu, edukację dotyczącą rozpoznawania reakcji oraz indywidualny plan postępowania. W określonych sytuacjach lekarz może zalecić również adrenalinę w autowstrzykiwaczu; istnieją też wybrane formy leczenia immunomodulującego i immunoterapii stosowane po specjalistycznej kwalifikacji [6].

Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry

Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry rozwija się po kontakcie uczulonej osoby z określonym alergenem. Mogą nim być między innymi metale, substancje zapachowe, konserwanty, składniki kosmetyków, gumy, kleje lub inne substancje chemiczne zawarte w produktach codziennego użytku. Zmiany skórne zwykle obejmują zaczerwienienie skóry, świąd, grudki, pęcherzyki, łuszczenie i pieczenie.

Kontaktowe zapalenie skóry nie zawsze ma jednak podłoże alergiczne. Podobny obraz może powstać wskutek bezpośredniego podrażnienia skóry przez detergenty, częste mycie, tarcie czy inne czynniki drażniące. Przy podejrzeniu alergii kontaktowej lekarz może rozważyć testy płatkowe. Nie są one tym samym badaniem co testy skórne punktowe stosowane przede wszystkim w diagnostyce reakcji natychmiastowych.

Atopowe zapalenie skóry

Atopowe zapalenie skóry jest przewlekłą, nawrotową chorobą zapalną skóry, w której istotne znaczenie mają zaburzenia bariery naskórkowej oraz złożone mechanizmy immunologiczne. Typowe są suchość, świąd i nawracające zmiany zapalne. Atopia może współistnieć z innymi chorobami alergicznymi, ale nie każda zmiana w przebiegu AZS jest bezpośrednim skutkiem kontaktu z określonym alergenem.

Dlatego samodzielne poszukiwanie jednego uczulającego składnika nie zawsze prowadzi do rozwiązania problemu. W praktyce znaczenie mają regularna pielęgnacja bariery skórnej, unikanie indywidualnych czynników zaostrzających oraz leczenie przeciwzapalne dobrane do obrazu zmian.

Jad owadów błonkoskrzydłych

Jad owadów, zwłaszcza pszczół i os, może wywołać reakcję miejscową albo uogólnioną. Bolesność, zaczerwienienie i ograniczony obrzęk w miejscu użądlenia nie są równoznaczne z anafilaksją. Większej uwagi wymaga reakcja obejmująca odległe narządy, na przykład rozległą pokrzywkę, obrzęk, duszność, spadek ciśnienia lub zaburzenia świadomości.

Po ciężkiej reakcji na jad owadów błonkoskrzydłych potrzebna jest ocena alergologiczna. W zależności od rozpoznania i ryzyka kolejnego epizodu specjalista może zalecić plan postępowania, adrenalinę do samodzielnego użycia oraz rozważyć immunoterapię alergenową.

Diagnostyka alergii zaczyna się od rozmowy o objawach i okolicznościach ich występowania. Lekarz może zapytać o sezonowość dolegliwości, kontakt ze zwierzętami, warunki domowe, przyjmowane leki, stosowane kosmetyki, wykonywaną pracę, konkretne pokarmy oraz przebieg wcześniejszych reakcji. Czas wystąpienia objawów po ekspozycji jest często równie ważny jak sam rodzaj objawu.

Pomocny może być prosty dziennik ekspozycji i objawów. W przypadku pyłków roślin warto zapisywać, w jakim okresie nasilają się dolegliwości. Przy podejrzeniu reakcji pokarmowej istotne są skład posiłku, czas do pojawienia się reakcji i jej charakter. Przy zmianach skórnych znaczenie ma kontakt z nowymi kosmetykami, detergentami, biżuterią, środkami ochrony osobistej lub preparatami miejscowymi.

Testy skórne punktowe i swoiste IgE

Testy skórne punktowe oraz oznaczanie swoistych przeciwciał IgE we krwi pomagają ocenić uczulenie na konkretne alergeny. Wynik powinien być interpretowany razem z wywiadem. W diagnostyce alergii pokarmowej wytyczne EAACI wyraźnie wskazują, że obecność sensytyzacji nie może być automatycznie utożsamiana z klinicznie istotną alergią [1].

Dobór badania powinien odpowiadać na konkretne pytanie kliniczne. Przypadkowe wykonywanie bardzo szerokich paneli może prowadzić do wyników trudnych do interpretacji, niepotrzebnych diet eliminacyjnych i błędnego przypisywania objawów określonym produktom.

Testy płatkowe i próby prowokacyjne

Testy płatkowe stosuje się przede wszystkim przy podejrzeniu alergicznego kontaktowego zapalenia skóry. Polegają na kontrolowanym kontakcie skóry z wybranymi substancjami i ocenie reakcji po określonym czasie. Inny charakter mają próby prowokacyjne, które wykorzystuje się w wybranych sytuacjach diagnostycznych.

W przypadku podejrzenia alergii pokarmowej doustna próba prowokacyjna jest badaniem referencyjnym w sytuacjach niejednoznacznych i powinna odbywać się pod nadzorem medycznym [1]. Samodzielne sprawdzanie, czy uczulający pokarm nadal wywołuje reakcję, może być niebezpieczne, zwłaszcza po wcześniejszych objawach ogólnoustrojowych.

Konsultacja jest wskazana, gdy objawy są nawracające, utrzymują się mimo podstawowego postępowania, utrudniają sen lub codzienne funkcjonowanie albo gdy nie wiadomo, co je wywołuje. Warto zgłosić się do lekarza także wtedy, gdy reakcje pojawiają się po pokarmach, lekach lub użądleniach owadów, gdy zmiany skórne są rozległe, nawracają lub ulegają nadkażeniu, a także przy świstach, duszności i przewlekłym kaszlu.

Konsultacja dotycząca alergii może pomóc uporządkować objawy i dotychczasowe leczenie oraz ocenić, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka albo konsultacja stacjonarna. Teleporada nie jest jednak właściwym rozwiązaniem w sytuacji nagłej lub przy objawach sugerujących anafilaksję.

Objawy wstrząsu anafilaktycznego — kiedy potrzebna jest natychmiastowa pomoc?

Anafilaksja jest ciężką, potencjalnie zagrażającą życiu reakcją ogólnoustrojową. Może rozpocząć się po kontakcie z pokarmem, lekiem, jadem owadów lub innym wyzwalaczem. Objawy mogą obejmować szybko narastającą duszność, świszczący oddech, obrzęk języka lub gardła, uogólnioną pokrzywkę, nasilone objawy z przewodu pokarmowego, zaburzenia świadomości lub gwałtowny spadek ciśnienia krwi.

Adrenalina podawana domięśniowo jest leczeniem pierwszego wyboru w anafilaksji [3]. Osoba, która ma zalecony autowstrzykiwacz, powinna postępować zgodnie z otrzymanym planem i nie zwlekać z jego użyciem w sytuacji spełniającej kryteria ciężkiej reakcji. Niezależnie od tego konieczne jest wezwanie zespołu ratownictwa medycznego. Leki przeciwhistaminowe nie zastępują adrenaliny w leczeniu anafilaksji [3].