Katar sienny (alergiczny nieżyt nosa) – objawy i leczenie

• Katar sienny jest postacią alergicznego nieżytu nosa, a nie chorobą zakaźną.
• Typowe objawy kataru siennego to wodnisty wyciek, kichanie, świąd oraz niedrożność nosa; często współistnieją objawy oczne.
• Sezonowy alergiczny nieżyt zwykle wiąże się z pyłkami drzew, traw i chwastów, natomiast całoroczny alergiczny nieżyt częściej wywołują roztocza kurzu domowego, alergeny zwierząt i zarodniki pleśni.
• Diagnostyka opiera się na wywiadzie i badaniu; testy skórne punktowe lub oznaczenie swoistych przeciwciał IgE pomagają potwierdzić, czy objawy alergii wiążą się z określonym alergenem.
• W leczeniu stosuje się m.in. leki przeciwhistaminowe, glikokortykosteroidy donosowe, wybrane preparaty złożone oraz – u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów – immunoterapię alergenową.
• Płukanie nosa solą fizjologiczną oraz ograniczanie ekspozycji i czasu kontaktu z alergenem mogą łagodzić objawy, ale domowe sposoby nie zastępują diagnostyki ani leczenia dobranego przez lekarza.

Jeśli chcesz lepiej zrozumieć mechanizm reakcji uczuleniowej, przeczytaj także, czym jest alergia. Więcej informacji o różnych postaciach i objawach alergii znajdziesz w przewodniku tematycznym.

Alergiczny nieżyt nosa jest IgE-zależnym stanem zapalnym błony śluzowej nosa. Po kontakcie z konkretnym alergenem układ odpornościowy osoby uczulonej wytwarza swoiste przeciwciała IgE i uruchamia reakcję alergiczną. Jest to nieprawidłowo ukierunkowana odpowiedź układu odpornościowego na substancję zwykle nieszkodliwą. Uwolnienie mediatorów zapalnych, w tym histaminy, prowadzi do świądu, kichania, zwiększonego wydzielania śluzu i obrzęku błony śluzowej nosa. Klasyczne objawy alergicznego nieżytu nosa obejmują niedrożność nosa, wodnistą wydzielinę, świąd i kichanie [1].

Określenie katar sienny najczęściej odnosi się do nieżytu wywoływanego przez pyłki roślin. Katar sienny nie musi jednak odpowiadać jedynemu sposobowi klasyfikacji choroby. W praktyce alergiczny nieżyt może mieć charakter sezonowy albo całoroczny. Inny podział, stosowany w zaleceniach ARIA, uwzględnia częstotliwość dolegliwości. Objawy występujące krócej niż 4 dni w tygodniu lub krócej niż 4 tygodnie uznaje się za okresowe, a utrzymujące się przez co najmniej 4 dni w tygodniu i przez 4 tygodnie lub dłużej – za przewlekłe [2].

Nasilenie choroby ocenia się nie tylko na podstawie liczby kichnięć czy stopnia zatkania nosa. Istotne jest także to, czy alergiczny nieżyt zaburza sen, naukę, pracę, aktywność fizyczną i wykonywanie codziennych czynności. Katar sienny może wyraźnie obniżać jakość życia, powodować gorsze wyniki w nauce lub pracy i zmniejszać produktywność [3].

Katar sienny pojawia się po ekspozycji na uczulający alergen i może rozpocząć się szybko. Objawy kataru siennego odpowiadają typowemu obrazowi alergicznego nieżytu nosa. Charakterystyczne są zwłaszcza:

• wodnisty wyciek z nosa,
• częste kichanie, zwłaszcza seryjne,
• świąd nosa, podniebienia lub gardła,
• zatkanie nosa i trudności w oddychaniu przez nos,
• łzawienie oczu, swędzenie oczu, zaczerwienienie spojówek lub obrzęk powiek,
• pogorszenie węchu, uczucie spływania wydzieliny po tylnej ścianie gardła i kaszel.

Inne objawy alergicznego nieżytu nosa mogą wynikać z długotrwałej niedrożności nosa i gorszej jakości snu. Alergiczny nieżyt nosa może wtedy pośrednio powodować zmęczenie, bóle głowy, rozdrażnienie, chrapanie i trudności z koncentracją. U części pacjentów kaszel wiąże się ze spływaniem wydzieliny, ale może też wskazywać na współistniejącą nadreaktywność oskrzeli lub astmę. W takiej sytuacji warto sprawdzić, co może powodować kaszel alergiczny, i omówić objawy z lekarzem. Kalendarz pylenia pomaga w planowaniu aktywności na świeżym powietrzu.

Katar sienny występuje sezonowo, czyli w określonych porach roku, gdy w powietrzu rośnie stężenie pyłków. W Polsce znaczenie mają m.in. pyłki drzew, pyłki traw oraz chwastów. Do traw mogących wywołać katar sienny należy m.in. kostrzewa łąkowa. Sezon i intensywność pylenia różnią się zależnie od pogody i regionu, dlatego kalendarz pylenia trzeba interpretować lokalnie. Nasilenie dolegliwości zależy m.in. od czasu i intensywności kontaktu z alergenem. Praktyczne informacje o jednym z najbardziej obciążających okresów zawiera artykuł Co pyli w czerwcu?.

Całoroczny alergiczny nieżyt częściej wiąże się z roztoczami kurzu domowego, zarodnikami pleśni oraz białkami obecnymi w naskórku, ślinie i wydzielinach zwierząt. U osób uczulonych nawet niewidoczne cząstki mogą wywołać objawy po kontakcie z alergenem. Sama sierść może jedynie przenosić alergeny zwierząt i pyłki. Część alergenów zawodowych to substancje o dużej masie cząsteczkowej, które mogą wywoływać uczulenie po ekspozycji dróg oddechowych [1].

Alergiczny nieżyt nosa rozwija się wskutek współdziałania predyspozycji i ekspozycji. Ryzyko choroby zwiększa rodzinne występowanie atopii i innych chorób alergicznych. Objawy mogą dodatkowo nasilać drażniące zanieczyszczenia, choć nie są one alergenami: kontakt z dymem papierosowym, spaliny samochodowe czy dwutlenek siarki [1]. Hipoteza higieniczna próbuje wyjaśniać wzrost częstości chorób alergicznych zmianami ekspozycji środowiskowych w pierwszych latach życia, ale nie stanowi podstawy do zalecania celowego kontaktu z drobnoustrojami [7].

Leczenie kataru siennego ma ograniczyć stan zapalny, złagodzić objawy i przywrócić prawidłowy sen oraz funkcjonowanie. Alergiczny nieżyt nosa o umiarkowanym lub ciężkim nasileniu zwykle wymaga bardziej regularnego postępowania niż sporadyczne, łagodne dolegliwości. Zasady postępowania dobiera się do indywidualnych potrzeb. Szersze omówienie metod znajdziesz w materiale Alergia – jak leczyć uciążliwe objawy?

Leki przeciwhistaminowe drugiej generacji zmniejszają przede wszystkim świąd, kichanie i wodnisty wyciek. Glikokortykosteroidy donosowe działają miejscowo na stan zapalny błony śluzowej i należą do podstawowych metod leczenia, zwłaszcza gdy dominuje zatkanie nosa. Regularność oraz prawidłowa technika aplikacji mają znaczenie dla efektu terapii [2].

Aktualizacja ARIA–EAACI 2024–2025 wskazuje, że donosowe glikokortykosteroidy są preferowane względem donosowych leków przeciwhistaminowych, a stałe połączenie obu klas może być korzystniejsze niż każdy z tych leków stosowany osobno. Wybór zależy jednak od obrazu klinicznego, bezpieczeństwa, preferencji pacjenta i dostępności terapii [3]. Lek przeciwleukotrienowy nie jest standardowym pierwszym wyborem wyłącznie na nieżyt nosa; może być rozważany w określonych sytuacjach, zwłaszcza przy współistniejącej astmie.

Donosowych leków obkurczających naczynia nie należy stosować przewlekle, ponieważ mogą prowadzić do polekowego nieżytu nosa. Konkretne preparaty, dawki i czas terapii powinny odpowiadać charakterystyce produktu oraz zaleceniom lekarza lub farmaceuty. Jeśli potrzebny lek jest dostępny na receptę, konsultacja nie oznacza automatycznego jej wystawienia – decyzja zależy od oceny medycznej. Zasady bezpiecznego korzystania z takiej ścieżki opisuje materiał o konsultacji i lekach na alergię.

Immunoterapia swoista, nazywana odczulaniem, polega na podawaniu stopniowo ustalonych dawek właściwego alergenu podskórnie lub podjęzykowo. Jej celem jest zmiana odpowiedzi układu odpornościowego na dany alergen. Jest jedyną metodą ukierunkowaną na mechanizm choroby, która może modyfikować jej przebieg. Rozważa się ją przy potwierdzonym uczuleniu i istotnych objawach mimo prawidłowego leczenia lub wtedy, gdy pacjent chce ograniczyć długotrwałą farmakoterapię. Wytyczne EAACI wskazują, że dla uzyskania długotrwałej korzyści immunoterapia alergenowa powinna zwykle trwać co najmniej 3 lata [4].

Odczulanie nie jest rozwiązaniem dla każdego i wymaga kwalifikacji alergologicznej. Całkowite wyleczenie alergicznego nieżytu nosa nie może być zagwarantowane, ale u właściwie zakwalifikowanych pacjentów immunoterapia może zmniejszać objawy i zapotrzebowanie na leki [4].

Domowe sposoby mają charakter wspomagający. Gdy katar sienny powoduje wodnisty wyciek i zatkanie nosa, płukanie nosa solą fizjologiczną może zmniejszać nasilenie objawów alergicznego nieżytu nosa w porównaniu z niestosowaniem irygacji, choć jakość części danych jest ograniczona [5]. Roztwór i urządzenie należy stosować higienicznie, zgodnie z instrukcją; do przygotowania płukanki należy użyć wody destylowanej, sterylnej albo wcześniej przegotowanej i ostudzonej [6].

W okresie pylenia pomocne może być monitorowanie komunikatów o stężeniu pyłków, ograniczenie wietrzenia przy wysokich stężeniach, zamykanie szyb podczas jazdy, prysznic i zmiana ubrania po powrocie oraz niesuszenie prania na zewnątrz. Unikanie ekspozycji nie zawsze jest całkowicie możliwe, ale może ograniczyć kontakt z alergenem.

Przy uczuleniu na roztocza sens mają działania zmniejszające ich rezerwuar, m.in. regularne pranie pościeli w temperaturze odpowiedniej dla tkaniny, redukcja nadmiaru tekstyliów i kontrola wilgotności. Przy zarodnikach grzybów ważne jest usuwanie źródeł wilgoci. Oczyszczacz powietrza może stanowić uzupełnienie, lecz nie zastąpi eliminacji źródła alergenu. Domowe sposoby powinny być dopasowane do rzeczywiście potwierdzonego uczulenia, a nie stosowane w dużych ilościach bez rozpoznania przyczyny kataru.