Choroby psychiczne i zaburzenia psychiczne – objawy, rodzaje, diagnoza i leczenie

Podział zaburzeń psychicznych służy przede wszystkim ujednoliceniu języka diagnostycznego i planowaniu opieki. Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-11 obejmuje wiele grup rozpoznań, między innymi zaburzenia lękowe, depresyjne i inne zaburzenia nastroju, zaburzenia psychotyczne, zaburzenia odżywiania, zaburzenia neurorozwojowe oraz zaburzenia zachowania [1]. Klasyfikacja pomaga nazwać problem, ale nie opisuje całego człowieka ani wszystkich jego doświadczeń.

Nazewnictwo zmienia się wraz z rozwojem wiedzy. Przykładem są zaburzenia nerwicowe – termin nadal obecny w języku potocznym i starszych opracowaniach, ale współcześnie częściej stosuje się bardziej precyzyjne nazwy odnoszące się do konkretnego obrazu klinicznego. Podobnie niektóre starsze określenia, takie jak zespoły behawioralne związane z zaburzeniami fizjologicznymi, mogą być dziś porządkowane inaczej.

Współwystępowanie kilku problemów nie jest czymś wyjątkowym. Objawom depresyjnym mogą towarzyszyć objawy lęku, zaburzenia snu mogą pojawiać się w przebiegu różnych stanów, a problemy związane z używaniem alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych mogą zarówno nasilać trudności psychiczne, jak i komplikować ich diagnozę oraz leczenie.

Zaburzenia nastroju – depresja i choroba afektywna dwubiegunowa

Do najczęściej występujących zaburzeń należą zaburzenia depresyjne. Depresja różni się od przejściowego smutku. Może obejmować utrzymujący się obniżony nastrój, drażliwość lub poczucie pustki, a także zanik odczuwania przyjemności i zainteresowania aktywnościami, które wcześniej były ważne. Często pojawiają się również ciągłe zmęczenie, problemy ze snem, zmiany łaknienia lub masy ciała, trudności z koncentracją, niskie poczucie własnej wartości, poczucie winy albo beznadziejności. U części osób występuje spowolnienie psychoruchowe, a u innych niepokój i pobudzenie [1].

Do zaburzeń afektywnych zalicza się między innymi zaburzenia depresyjne i chorobę afektywną dwubiegunową. Ta druga wiąże się z epizodami depresji oraz okresami manii lub hipomanii. Objawy manii mogą obejmować wyraźnie podwyższony albo drażliwy nastrój, zwiększoną energię i aktywność, zmniejszoną potrzebę snu, przyspieszenie myśli, wzrost gadatliwości, impulsywność i ryzykowne decyzje [1]. Nie jest to po prostu zmienny charakter ani zwykłe wahania samopoczucia.

Rozróżnienie choroby afektywnej dwubiegunowej od choroby afektywnej jednobiegunowej ma znaczenie kliniczne, dlatego samodzielne rozpoznawanie na podstawie krótkiej listy objawów może prowadzić do błędnych wniosków.

Zaburzenia lękowe i dawniej określane zaburzenia nerwicowe

Zaburzenia lękowe charakteryzują się nadmiernym lękiem lub zamartwianiem oraz związanymi z nimi zmianami zachowania. WHO wymienia w tej grupie między innymi zaburzenie lękowe uogólnione, zaburzenie paniczne, lęk społeczny oraz inne postaci lęku [1]. U niektórych osób lęk przyjmuje postać fobii, u innych dominuje stałe napięcie, przewidywanie zagrożenia lub nawracające napady paniki.

Lęk może dawać także objawy fizyczne, takie jak kołatanie serca, drżenie, duszność, napięcie mięśni, dolegliwości z przewodu pokarmowego czy trudności ze snem. Takie objawy nie powinny być automatycznie przypisywane psychice, zwłaszcza gdy pojawiają się po raz pierwszy, są nasilone lub nietypowe. W razie wątpliwości potrzebna jest również ocena możliwych przyczyn somatycznych.

Schizofrenia, zaburzenia urojeniowe i inne zaburzenia psychotyczne

Zaburzenia psychotyczne mogą wiązać się z trudnością w prawidłowej ocenie rzeczywistości. W schizofrenii mogą pojawiać się między innymi utrwalone urojenia, omamy, dezorganizacja myślenia, znacznie zdezorganizowane zachowanie albo silne pobudzenie [1]. Część osób doświadcza również trudności poznawczych i ograniczeń w codziennym funkcjonowaniu.

Pojedynczy objaw psychotyczny nie wystarcza jednak do rozpoznania schizofrenii. Omamy, urojenia czy nagła dezorganizacja mogą mieć różne przyczyny, w tym związek z innymi zaburzeniami psychicznymi, stanem somatycznym lub używaniem substancji psychoaktywnych. Gwałtowna zmiana zachowania, szczególnie połączona z dezorientacją albo zagrożeniem bezpieczeństwa, wymaga pilnej oceny.

Zaburzenia odżywiania

Zaburzenia odżywiania nie sprowadzają się do złego podejścia do diety. Mogą obejmować nieprawidłowe wzorce jedzenia, silne zaabsorbowanie jedzeniem oraz masą lub kształtem ciała, a objawy mogą prowadzić do poważnych konsekwencji dla zdrowia fizycznego i psychicznego [1]. Do tej grupy należą między innymi jadłowstręt psychiczny i bulimia psychiczna.

Wygląd osoby nie pozwala ocenić, czy problem jest poważny. Jeśli sposób jedzenia, zachowania kompensacyjne, lęk przed posiłkami lub obsesyjne koncentrowanie się na masie ciała zaczynają przejmować kontrolę nad codziennością, wskazana jest profesjonalna ocena.

Zaburzenia osobowości i uporczywe trudności w funkcjonowaniu

Zaburzenia osobowości odnoszą się do utrwalonych wzorców przeżywania, reagowania i budowania relacji, które mogą powodować cierpienie oraz trudności w funkcjonowaniu. Nie należy utożsamiać ich z trudnym charakterem ani używać nazw rozpoznań jako etykiet.

Podobnie uporczywe zaburzenia nastroju czy przewlekłe trudności w relacjach wymagają szerszego spojrzenia na historię objawów, sytuację życiową i funkcjonowanie pacjenta. Diagnoza nie powinna opierać się na pojedynczym zachowaniu oderwanym od kontekstu.

ADHD, autyzm i inne zaburzenia neurorozwojowe

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, czyli ADHD, jest zaburzeniem neurorozwojowym. WHO opisuje je jako utrwalony wzorzec nieuwagi i/lub nadruchliwości oraz impulsywności, który negatywnie wpływa na funkcjonowanie szkolne, zawodowe lub społeczne [1]. Objawy zaczynają się w okresie rozwojowym, choć rozpoznanie może zostać postawione dopiero u osoby dorosłej.

Autyzm również należy do zaburzeń neurorozwojowych, a nie do zaburzeń psychotycznych. Obejmuje zróżnicowane trudności w komunikacji społecznej i wzajemnych interakcjach oraz utrwalone, ograniczone lub powtarzalne wzorce zachowań, zainteresowań czy aktywności [1]. Wsparcie powinno być dopasowane do indywidualnych potrzeb, a nie oparte na stereotypach.

Zaburzenia zachowania i problemy związane z substancjami psychoaktywnymi

Niektóre zaburzenia zachowania związane są z utrwalonymi wzorcami łamania norm, konfliktami społecznymi lub trudnością w regulowaniu zachowania. WHO opisuje zaburzenia destrukcyjnego zachowania jako problemy o charakterze uporczywym, zwykle rozpoczynające się w dzieciństwie lub adolescencji [1]. Nie każde buntownicze zachowanie oznacza jednak zaburzenie.

Osobną grupę problemów stanowią zaburzenia psychiczne związane z używaniem alkoholu, leków lub innych substancji psychoaktywnych. Substancje mogą wpływać na nastrój, sen, lęk, zachowanie i percepcję, a także utrudniać ocenę, czy dany objaw jest pierwotnym zaburzeniem psychicznym, czy wynika z ich działania. Leczenie powinno uwzględniać oba obszary.

Zaburzenia psychiczne nie mają jednej uniwersalnej przyczyny. W ich rozwoju i przebiegu mogą uczestniczyć czynniki biologiczne, psychologiczne, rodzinne, społeczne i środowiskowe [1]. Znaczenie mogą mieć predyspozycje, doświadczenia traumatyczne, przewlekły stres, przemoc, izolacja, trudna sytuacja życiowa, zaburzenia snu oraz używanie substancji psychoaktywnych.

Objawy psychiczne mogą też współwystępować z chorobami somatycznymi lub pojawiać się w związku z ich przebiegiem. Dlatego nie należy zakładać, że każda zmiana nastroju, problemy z pamięcią, bezsenność czy zmęczenie mają wyłącznie podłoże psychiczne. Szczególnie nagłe lub nietypowe objawy wymagają szerszej oceny.

Leczenie farmakologiczne, psychoterapia, psychoedukacja i wsparcie środowiskowe mogą być stosowane samodzielnie albo łączone, zależnie od rozpoznania, nasilenia objawów, bezpieczeństwa i potrzeb pacjenta. WHO wskazuje, że dla wielu zaburzeń istnieją skuteczne formy leczenia psychologicznego, a w części przypadków bierze się pod uwagę również leki [1].

Celem leczenia nie jest wyłącznie zmniejszenie liczby objawów. W zależności od sytuacji ważne może być także odzyskanie zdolności do pracy lub nauki, poprawa snu, odbudowanie relacji, ograniczenie zachowań ryzykownych i stworzenie planu postępowania na wypadek nawrotu. W niektórych zaburzeniach poprawa następuje stopniowo i wymaga modyfikacji planu terapii. Brak szybkiej odpowiedzi na pierwszą interwencję nie powinien być traktowany jako dowód, że nic nie pomoże; potrzebna jest ponowna ocena przez prowadzącego specjalistę.

W praktyce klinicznej stosuje się między innymi leki przeciwdepresyjne, leki przeciwpsychotyczne i inne grupy leków dobierane do konkretnego rozpoznania. Leki przeciwdepresyjne mogą być wykorzystywane nie tylko w zaburzeniach depresyjnych, ale także w części zaburzeń lękowych. Leki przeciwpsychotyczne są stosowane między innymi przy objawach psychotycznych. Decyzja o rozpoczęciu, zmianie lub zakończeniu farmakoterapii powinna należeć do lekarza; nie należy samodzielnie modyfikować leczenia.

Osoba, która potrzebuje oceny lekarskiej, może skorzystać również z konsultacji z psychiatrą online. W przypadku problemów, dla których odpowiednią formą pracy jest terapia, dostępna jest także psychoterapia online. Konsultacja zdalna nie zastępuje jednak pomocy nagłej, gdy istnieje bezpośrednie zagrożenie zdrowia lub życia.

Równie ważna jest współpraca pacjenta ze specjalistami oraz regularna ocena skuteczności i bezpieczeństwa leczenia. W ciężkich epizodach, przy dużym ograniczeniu samodzielności, nasilonej psychozie lub zagrożeniu życia może być potrzebna opieka stacjonarna. W polskim systemie pomoc psychiatryczna może być udzielana ambulatoryjnie, dziennie lub stacjonarnie [3].

Myśli samobójcze zawsze wymagają potraktowania poważnie. Szczególnie niepokojąca jest sytuacja, w której osoba ma konkretny zamiar odebrania sobie życia, przygotowuje plan, podjęła próbę, nie jest w stanie zadbać o podstawowe bezpieczeństwo albo występują nasilone objawy psychotyczne, skrajne pobudzenie czy dezorientacja.

W nagłym zagrożeniu życia lub zdrowia należy zadzwonić pod numer alarmowy 112 lub pogotowie ratunkowe 999, udać się na SOR albo do izby przyjęć szpitala z oddziałem psychiatrycznym [2][3]. W takiej sytuacji nie należy pozostawiać osoby samej, jeśli można bezpiecznie zapewnić jej towarzystwo do czasu uzyskania pomocy.

Ministerstwo Zdrowia wskazuje również całodobowe Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym pod numerem 800 70 2222 oraz całodobowy telefon wsparcia emocjonalnego 116 123. Dzieci i młodzież mogą korzystać z telefonu zaufania 116 111 [2]. Dostępność i aktualne zasady działania warto każdorazowo sprawdzić w oficjalnych źródłach.

Osoba dorosła może zgłosić się także do punktu zgłoszeniowo-koordynacyjnego w Centrum Zdrowia Psychicznego działającym na jej obszarze. Ministerstwo Zdrowia podaje, że w takim punkcie nie jest potrzebne skierowanie ani wcześniejsza rejestracja [2]. Informacje o organizacji świadczeń i trybach opieki publikuje także serwis pacjent.gov.pl [3].