Tabletki antykoncepcyjne – rodzaje, działanie, skuteczność i bezpieczne stosowanie

Przy idealnym stosowaniu skuteczność tabletek antykoncepcyjnych przekracza 99%. Oznacza to codzienne stosowanie zgodnie z instrukcją preparatu, bez pominięć i opóźnień oraz z właściwym postępowaniem w sytuacjach mogących wpływać na wchłanianie lub działanie leku. W praktyce skuteczność przy typowym stosowaniu jest niższa, ponieważ zdarzają się pominięcia, opóźnienia, błędy przy rozpoczynaniu kolejnego opakowania lub interakcje lekowe. CDC podaje około 7 ciąż na 100 użytkowniczek w pierwszym roku typowego stosowania tabletek.

Regularne przyjmowanie tabletek antykoncepcyjnych jest jednym z kluczowych warunków utrzymania wysokiej skuteczności. Tabletki trzeba przyjmować codziennie, możliwie o stałej porze. Dopuszczalne opóźnienie zależy jednak od konkretnego preparatu i jego ulotki. Nie ma jednej reguły godzinowej wspólnej dla wszystkich pigułek antykoncepcyjnych.

Ich skuteczność zależy zatem nie tylko od składu, lecz także od sposobu stosowania. Przyjmowania tabletek antykoncepcyjnych nie powinno się opierać na ogólnych poradach dotyczących innego preparatu, ponieważ różne substancje czynne i różne schematy mogą wymagać odmiennego postępowania.

Osoba, która chce zacząć brać tabletki antykoncepcyjne, powinna najpierw przejść kwalifikację lekarską. Lekarz ocenia m.in. wywiad zakrzepowy, migrenę, ciśnienie tętnicze, palenie tytoniu, choroby wątroby, choroby układu krążenia, przyjmowane leki, okres po porodzie i karmienie piersią. W przypadku metod z estrogenem istotny jest aktualny pomiar ciśnienia tętniczego.

Nie każda osoba potrzebuje przed rozpoczęciem antykoncepcji szerokiego zestawu badań laboratoryjnych, USG lub cytologii wyłącznie w celu kwalifikacji. Zakres badań zależy od wywiadu i objawów. Lekarz może je zlecić, jeśli istnieją dodatkowe wskazania diagnostyczne.

To, od kiedy pojawia się ochrona antykoncepcyjna, zależy od rodzaju preparatu i momentu rozpoczęcia. W niektórych sytuacjach potrzebne jest czasowe używanie dodatkowych metod antykoncepcyjnych. Zamiast korzystać z jednej reguły dla wszystkich produktów, należy stosować zalecenia dla konkretnego preparatu.

Nie ma jednego uniwersalnego schematu postępowania po pominięciu dawki. Znaczenie mają rodzaj tabletki, konkretna substancja czynna, czas opóźnienia, liczba pominiętych aktywnych tabletek, miejsce w blistrze i moment współżycia. Inaczej może wyglądać postępowanie w przypadku preparatu jednoskładnikowego, inaczej w przypadku złożonego, a pominięcie tabletki placebo nie jest tym samym co pominięcie tabletki aktywnej.

Jeżeli tabletka została pominięta, należy sprawdzić ulotkę dokładnie stosowanego produktu. Nie należy stosować wspólnej dla wszystkich preparatów reguły 3 czy 12 godzin. Gdy istnieje możliwość zmniejszenia ochrony, lekarz lub farmaceuta może pomóc ocenić potrzebę czasowego zastosowania prezerwatywy albo innych dodatkowych metod antykoncepcyjnych, a w określonych sytuacjach również zasadność antykoncepcji awaryjnej.

Możliwe skutki uboczne zależą od składu preparatu i indywidualnej reakcji organizmu. Do częściej zgłaszanych należą nudności, ból głowy, tkliwość piersi i zmiana wzorca krwawień. Mogą występować także zmiany nastroju lub wahania nastroju. Część dolegliwości pojawia się zwłaszcza na początku stosowania i z czasem słabnie, ale utrzymujące się lub nasilone objawy warto omówić z lekarzem.

Skutki uboczne antykoncepcji hormonalnej nie są jednakowe u wszystkich osób. Dotyczy to również masy ciała. Nie można obiecać ani wzrostu, ani spadku masy ciała po rozpoczęciu tabletek, a obserwowana reakcja jest indywidualna i może zależeć od wielu innych czynników.

Nie każda dolegliwość pojawiająca się po rozpoczęciu tabletek jest wywołana przez tabletki hormonalne. Ból głowy, zmęczenie, obniżenie libido czy zaburzenia cyklu menstruacyjnego mogą mieć również inne przyczyny. Jeśli problem jest nasilony, nowy lub utrzymuje się, potrzebna może być ocena medyczna.

Interakcje lekowe mogą wpływać na stężenie hormonów i skuteczność niektórych preparatów. Szczególne znaczenie mają silne induktory enzymów wątrobowych, w tym wybrane leki przeciwpadaczkowe, ryfampicyna, ryfabutyna oraz preparaty z dziurawcem. Znaczenie mogą mieć także niektóre terapie przeciwwirusowe.

Nie każdy antybiotyk, lek przeciwbólowy czy suplement osłabia antykoncepcję. Ryzyko trzeba oceniać dla konkretnych substancji. Przy włączaniu nowego leku warto poinformować lekarza i farmaceutę o stosowanej antykoncepcji oraz sprawdzić ulotki obu produktów.

U kobiet karmiących piersią wybór metody zależy od czasu od porodu, sposobu karmienia, ryzyka zakrzepowego oraz innych czynników zdrowotnych. Preparaty progestagenowe są jedną z możliwych opcji, ale nie należy przyjmować, że każda tabletka bez estrogenu jest automatycznie właściwa dla każdej osoby.

Złożone hormonalne środki antykoncepcyjne podlegają dodatkowym ograniczeniom zwłaszcza we wczesnym okresie po porodzie. Kwalifikacja powinna uwzględniać aktualne kryteria WHO i CDC oraz indywidualną sytuację pacjentki.

Tabletki to tylko jedna z dostępnych form antykoncepcji. Alternatywami są m.in. wkładki hormonalne i miedziane, implanty, plastry antykoncepcyjne, krążki dopochwowe, zastrzyki antykoncepcyjne oraz metody barierowe. Metody długodziałające, takie jak wkładki czy implanty, nie wymagają codziennego pamiętania o dawce, co może być zaletą dla osób mających trudność z regularnym przyjmowaniem leków.

Wybór zależy od bezpieczeństwa, skuteczności, preferowanego sposobu stosowania, planów rozrodczych, akceptowanego wzorca krwawień, stosowanych leków i chorób współistniejących. Nie ma jednej metody najlepszej dla wszystkich.

Czy tabletki chronią przed chorobami przenoszonymi drogą płciową?

Nie. Tabletki antykoncepcyjne nie chronią przed HIV ani innymi chorobami przenoszonymi drogą płciową. Ryzyko zakażeń ogranicza prawidłowo i konsekwentnie stosowana prezerwatywa. Może być ona używana samodzielnie lub razem z inną metodą zapobiegania ciąży.