Tabletki antykoncepcyjne nowej generacji – co naprawdę oznacza „generacja”?

Tabletki antykoncepcyjne są jednym z rodzajów antykoncepcji hormonalnej. Ich dobór podczas konsultacji z lekarzem ginekologiem powinien uwzględniać między innymi wiek, palenie papierosów, ciśnienie tętnicze, migrenę, przebyte choroby zakrzepowo-zatorowe, inne problemy zdrowotne, przyjmowane leki oraz karmienie piersią [1, 3].

• „Nowa generacja” nie jest jednolitą kategorią medyczną, a klasyfikacja progestagenów może różnić się między źródłami [2].
• Tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe zawierają estrogen i progestagen, natomiast tabletki antykoncepcyjne jednoskładnikowe zawierają wyłącznie progestagen [1].
• Preparaty jednoskładnikowe mogą być odpowiednią opcją dla części kobiet karmiących piersią i osób, które nie mogą stosować estrogenów. One również mają jednak własne przeciwwskazania i mogą powodować działania niepożądane [1, 3, 4].
• Skuteczność antykoncepcji hormonalnej zależy przede wszystkim od prawidłowego stosowania. Mogą ją obniżyć pominięte tabletki, zaburzenia wchłaniania oraz interakcje z niektórymi lekami [1, 5].
• Nowszy skład nie oznacza automatycznie korzystniejszego profilu bezpieczeństwa. W złożonej antykoncepcji hormonalnej rodzaj progestagenu wpływa między innymi na ryzyko zakrzepowo-zatorowe [2].
• Tabletki antykoncepcyjne nie chronią przed zakażeniami przenoszonymi drogą płciową, w tym HIV [1, 3].

Podstawowe informacje o różnych metodach zapobiegania nieplanowanej ciąży można znaleźć również w dziale Antykoncepcja.

Tabletki różnią się rodzajem i dawką hormonów, liczbą tabletek aktywnych oraz schematem przyjmowania. Tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe zawierają estrogen i progestagen. Tabletki antykoncepcyjne jednoskładnikowe zawierają progestagen bez estrogenu [1]. Szczegółowe informacje o preparatach bez estrogenu przedstawia artykuł tabletki antykoncepcyjne jednoskładnikowe, a działanie preparatów złożonych opisuje materiał o tym, jak działają tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe.

CechaTabletki dwuskładnikoweTabletki jednoskładnikoweSkładestrogen i progestagenprogestagen bez estrogenuGłówny mechanizm działaniaprzede wszystkim hamowanie owulacjizagęszczenie śluzu szyjkowego; zależnie od substancji także hamowanie owulacjiSchematzależnie od produktu tabletki aktywne, przerwa lub tabletki placebocodzienne stosowanie; część opakowań zawiera także tabletki placeboKrwawieniazwykle bardziej przewidywalne w schematach cyklicznychczęstsze nieregularne plamienia, krwawienia lub ich brakRyzyko związane z estrogenemobecne, w tym wpływ na krzepliwość krwi i ryzyko zakrzepowo-zatorowebrak ryzyka wynikającego z estrogenu, ale pozostają inne przeciwwskazaniaKarmienie piersiąmożliwość stosowania zależy od czasu od porodu i czynników ryzykaczęsto może być odpowiednią opcją dla kobiet karmiących piersią

Jednoskładnikowe tabletki antykoncepcyjne nie są jedynie „łagodniejszą” wersją tradycyjnych tabletek antykoncepcyjnych. Mają inny profil korzyści, ograniczeń i działań niepożądanych. U niektórych kobiet będą właściwym wyborem, natomiast u innych korzystniejszy może być preparat złożony, wkładki hormonalne albo metoda niehormonalna.

Tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe przede wszystkim hamują owulację, czyli uwolnienie komórki jajowej z jajnika. Progestagen powoduje również zagęszczenie śluzu szyjkowego. Śluz w szyjce macicy staje się mniej przepuszczalny dla plemników. Hormony wpływają także na błonę śluzową macicy, lecz nie należy przedstawiać działania na endometrium jako głównego mechanizmu antykoncepcyjnego ani utożsamiać go z przerywaniem ciąży. Więcej informacji zawiera artykuł wyjaśniający, jak działają tabletki antykoncepcyjne.

Jednoskładnikowe tabletki antykoncepcyjne również zagęszczają śluz szyjkowy, utrudniając plemnikom dotarcie do komórki jajowej. Stopień hamowania owulacji zależy od substancji czynnej. W preparatach z desogestrelem lub drospirenonem zahamowanie owulacji jest istotnym elementem działania antykoncepcyjnego [4]. Nie należy jednak przenosić zasad dotyczących opóźnienia lub pominięcia dawki z jednego produktu na inny.

Drospirenon antagonizuje działanie aldosteronu i ma właściwości antymineralokortykosteroidowe [4]. Może wpływać na gospodarkę sodowo-wodną i ilość wody w organizmie, ale nie gwarantuje braku obrzęków ani redukcji masy ciała. Zatrzymanie wody może mieć wiele przyczyn, a ilość wody w organizmie zmienia się również pod wpływem diety, chorób i innych leków. Tabletki antykoncepcyjne nie są lekami na zatrzymanie wody ani preparatami odchudzającymi.

Antykoncepcja jednoskładnikowa ma szczególne znaczenie, gdy pacjentka nie może stosować estrogenów albo ich przyjmowanie wiązałoby się z nadmiernym ryzykiem. Może być rozważana u części osób z czynnikami ryzyka zakrzepowego lub sercowo-naczyniowego, ale decyzja wymaga pełnego wywiadu [3]. Określenie antykoncepcja jednoskładnikowa nowej generacji nie oznacza metody pozbawionej przeciwwskazań.

U osób palących po 35. roku życia możliwość stosowania złożonej antykoncepcji hormonalnej jest istotnie ograniczona. Według kryteriów CDC przy paleniu mniej niż 15 papierosów dziennie ryzyko preparatów złożonych zwykle przeważa nad korzyściami, a przy co najmniej 15 papierosach dziennie metoda stwarza nieakceptowalne zagrożenie dla zdrowia [3]. Ograniczenie to nie dotyczy w taki sam sposób tabletek jednoskładnikowych, ale palenie nadal należy uwzględnić w ocenie zdrowia.

Tabletki antykoncepcyjne jednoskładnikowe mogą być stosowane podczas karmienia piersią. WHO wskazuje, że minipigułka nie wpływa na produkcję mleka [1]. Dla kobiet karmiących piersią szczególnie istotne są jednak również czas od porodu, przebieg połogu i współistniejące czynniki ryzyka. Preparaty zawierające estrogen mają w pierwszych tygodniach po porodzie więcej ograniczeń ze względu na ryzyko zakrzepowe [3].

Migrena z aurą, nadciśnienie, przebyta zakrzepica, choroby serca, niektóre choroby wątroby, rak piersi i część chorób nerek mogą zmieniać kwalifikację do poszczególnych metod [3, 4]. Aktualny rak piersi jest przeciwwskazaniem do hormonalnych metod antykoncepcji. Przy chorobach nerek, hiperkaliemii lub lekach zwiększających stężenie potasu szczególnej oceny wymaga drospirenon.

Dobór metody warto omówić z lekarzem ginekologiem. Jeżeli potrzebna jest kontynuacja stosowanego leczenia, recepta online może zostać wystawiona wyłącznie po konsultacji i stwierdzeniu wskazań oraz braku przeciwwskazań. Wypełnienie formularza nie gwarantuje otrzymania recepty.

Preparaty hormonalne mogą powodować działania niepożądane, takie jak zmiany krwawień, bóle głowy, nudności, tkliwość piersi, trądzik, spadek libido, wahania nastroju lub inne zaburzenia nastroju. Przy tabletkach jednoskładnikowych częste są nieregularne plamienia, przedłużone krwawienia albo brak miesiączki [1, 4]. Objawy i ich nasilenie różnią się między osobami.

Nie istnieje jeden skład najlepiej tolerowany przez wszystkich. U niektórych kobiet wybrany preparat może ograniczyć obfitość krwawień lub dolegliwości bolesnych miesiączek, u innych spowoduje uciążliwe objawy. Wyraźne pogorszenie nastroju, uporczywe krwawienie albo nowe problemy zdrowotne wymagają konsultacji. Po odstawieniu tabletek część działań niepożądanych ustępuje, a objawy sugerujące poważne powikłanie wymagają niezwłocznej pomocy medycznej i oceny dalszego stosowania leku.

Przy preparatach z estrogenem trzeba uwzględnić rzadkie, lecz poważne powikłania zakrzepowo-zatorowe. Według FSRH szacowane ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej wynosi około 2 przypadków na 10 000 kobiet rocznie bez złożonej antykoncepcji, około 5–7 na 10 000 przy preparatach z lewonorgestrelem lub norgestimatem oraz około 9–12 na 10 000 przy złożonych preparatach z drospirenonem, gestodenem lub desogestrelem [2]. Indywidualne ryzyko zmieniają między innymi wiek, palenie, otyłość, unieruchomienie, przebyta zakrzepica i trombofilia.

Nagła duszność, ból w klatce piersiowej, krwioplucie, jednostronny obrzęk kończyny, zaburzenia mowy lub widzenia, niedowład albo wyjątkowo silny ból głowy wymagają pilnej pomocy medycznej.

Zależność między antykoncepcją hormonalną a nowotworami jest złożona. Doustna antykoncepcja wiąże się ze zmniejszeniem ryzyka raka endometrium i jajnika, natomiast dane dotyczące raka piersi i szyjki macicy zależą między innymi od aktualnego lub niedawnego stosowania, czasu ekspozycji i indywidualnych czynników ryzyka [1, 2].

Leki indukujące enzymy wątrobowe mogą przyspieszać metabolizm hormonów i osłabiać ochronę. Należą do nich między innymi ryfampicyna, ryfabutyna, część leków przeciwpadaczkowych oraz preparaty z dziurawcem [5]. Większość antybiotyków nieindukujących enzymów sama w sobie nie zmniejsza skuteczności złożonej antykoncepcji [2]. Złożona antykoncepcja może natomiast obniżać stężenie lamotryginy, a drospirenon wymaga ostrożności przy chorobach i innych lekach sprzyjających hiperkaliemii [2, 4].

Przed rozpoczęciem złożonej antykoncepcji hormonalnej konieczny jest pomiar ciśnienia tętniczego. U zdrowej osoby nie ma obowiązku rutynowego oznaczania D-dimerów, hormonów, morfologii, glukozy, lipidów, enzymów wątrobowych ani wykonywania badań w kierunku trombofilii wyłącznie po to, aby rozpocząć stosowanie tabletek. Nie jest też rutynowo wymagane badanie ginekologiczne ani badanie piersi. Dodatkową diagnostykę dobiera się do wywiadu, objawów i czynników ryzyka [6].

Kwalifikacja powinna obejmować możliwość ciąży, migrenę z aurą, palenie, ciśnienie tętnicze, zakrzepicę u pacjentki i w rodzinie, choroby serca, wątroby i nerek, przebyte nowotwory, okres po porodzie oraz planowane unieruchomienie. Bezpieczeństwa nie można ocenić wyłącznie na podstawie wieku preparatu.

Nie. Nie ma podstaw, aby wszystkie tabletki antykoncepcyjne nowej generacji uznawać za skuteczniejsze, bezpieczniejsze lub lepiej tolerowane od starszych preparatów. Skuteczność złożonych tabletek jest zasadniczo podobna przy prawidłowym stosowaniu [2]. Różnice dotyczą profilu działań niepożądanych, przeciwwskazań, kontroli krwawień, interakcji i ryzyka zakrzepowego.

Nowsze progestageny mogą mieć korzystny profil dla konkretnej pacjentki i określone unikalne właściwości, ale nie zapewniają uniwersalnej przewagi. Tabletki jednoskładnikowe eliminują zagrożenia wynikające z estrogenu, lecz częściej powodują nieregularne krwawienia i mają własne przeciwwskazania [4].

Wybór powinien uwzględniać cel stosowania, tolerancję wcześniejszych preparatów, preferencje dotyczące krwawień, palenie, ciśnienie, migrenę, ryzyko zakrzepicy, karmienie piersią i przyjmowanie innych leków. Szersze omówienie zawiera artykuł przedstawiający wady i zalety tabletek antykoncepcyjnych.

Niezależnie od generacji pigułki nie zabezpieczają przed zakażeniami przenoszonymi drogą płciową. Przy ryzyku zakażenia potrzebna jest ochrona barierowa, przede wszystkim prawidłowo stosowana prezerwatywa [1, 3].