Cukrzyca

Krzywa cukrowa, czyli doustny test tolerancji glukozy (oral glucose tolerance test, OGTT), pokazuje, jak organizm radzi sobie z jednorazowym obciążeniem glukozą. Badanie obejmuje oznaczenie glukozy na czczo, wypicie roztworu glukozy i kolejne pobrania krwi w określonym czasie. Jest wykorzystywane w diagnostyce cukrzycy typu 2, stanu przedcukrzycowego oraz cukrzycy ciążowej. Wynik krzywej cukrowej nie powinien być interpretowany w oderwaniu od objawów, leków, chorób współistniejących i pozostałych badań. Poniżej wyjaśniamy, na czym polega badanie krzywej cukrowej, jak wygląda badanie krzywej cukrowej, jak się przygotować i jak interpretować wyniki oraz najczęściej stosowane wartości graniczne [1, 2]. Krzywa cukrowa jest jednym z podstawowych badań wykorzystywanych do oceny gospodarki węglowodanowej.

Cukrzyca MODY to rzadka, genetycznie uwarunkowana postać zaburzeń gospodarki węglowodanowej. Jest cukrzycą monogenową, czyli wynika ze zmiany w pojedynczym genie, najczęściej wpływającym na rozwój lub funkcję komórek beta trzustki. Historyczna nazwa pochodzi od angielskiego określenia maturity-onset diabetes of the young. Nie do końca oddaje jednak istotę choroby: cukrzyca typu MODY może zostać rozpoznana zarówno u osób młodych, jak i u osób starszych, a jej przebieg zależy od konkretnego podtypu genetycznego [1, 2].

Cukrzyca ciążowa to zaburzenie gospodarki węglowodanowej rozpoznawane po raz pierwszy w czasie ciąży. Najczęściej nie daje charakterystycznych dolegliwości, dlatego podstawą rozpoznania są badania stężenia glukozy, a nie samodzielna ocena objawów. Główną przyczyną cukrzycy ciążowej są zmiany hormonalne. Wczesne wykrycie i wyrównanie poziomu glukozy we krwi pomagają zmniejszyć ryzyko powikłań u przyszłej mamy i dziecka [1]. Cukrzyca ciążowa dotyczy 1 na 25 ciąż.

Cukrzyca alkoholowa to potoczne określenie zaburzeń gospodarki węglowodanowej, które mogą rozwinąć się w związku z przewlekłym nadużywaniem alkoholu, zwłaszcza gdy dochodzi do zapalenia i uszkodzenia trzustki. Medycznie taki stan częściej klasyfikuje się jako cukrzycę wtórną, w tym cukrzycę trzustkową typu 3c, a nie jako odrębny, jednolity typ choroby [1]. Alkohol wpływa na poziom cukru we krwi na kilka sposobów: napoje zawierające cukier mogą zwiększać glikemię, natomiast etanol może hamować wątrobowe uwalnianie glukozy i sprzyjać opóźnionej hipoglikemii. Dlatego odpowiedź na pytanie, czy alkohol podnosi cukier, zależy od rodzaju napoju, posiłku, stosowanych leków i stanu trzustki.

Zespół stopy cukrzycowej to poważne powikłanie cukrzycy, w którym przewlekła hiperglikemia, neuropatia cukrzycowa i zaburzenia przepływu krwi sprzyjają powstawaniu uszkodzeń skóry, owrzodzeń, zakażeń oraz zmian w tkankach głębokich. To, jak wygląda stopa cukrzycowa, zależy przede wszystkim od dominującego mechanizmu: uszkodzenia nerwów, niedokrwienia albo współistnienia obu problemów. Początki stopy cukrzycowej mogą być niepozorne, a brak czucia sprawia, że drobne urazy bywają zauważane dopiero wtedy, gdy rana jest już zaawansowana [1].

Stan przedcukrzycowy oznacza, że poziom glukozy jest podwyższony, ale nie osiąga jeszcze wartości pozwalających rozpoznać cukrzycę. To istotny sygnał ostrzegawczy, ponieważ zaburzenia gospodarki węglowodanowej mogą przez długi czas nie powodować wyraźnych objawów. Wczesne rozpoznanie umożliwia wdrożenie odpowiednich zmian w diecie, masie ciała i poziomie aktywności fizycznej oraz ocenę czynników ryzyka rozwoju cukrzycy typu 2 [1].

Retinopatia cukrzycowa jest przewlekłym powikłaniem cukrzycy, w którym dochodzi do uszkodzenia naczyń krwionośnych siatkówki. Ta choroba oczu może przez długi czas nie powodować dolegliwości, dlatego prawidłowe widzenie nie wyklucza zmian w obrębie siatkówki. Wczesne wykrycie pozwala odpowiednio zaplanować monitorowanie i, gdy jest to potrzebne, leczenie retinopatii cukrzycowej. Szczególne znaczenie mają regularne badania okulistyczne, kontrola glukozy we krwi, ciśnienia tętniczego i stężenia lipidów [1].

Indeks glikemiczny pomaga porównywać produkty zawierające węglowodany pod względem tego, jak wpływają na stężenie glukozy po ich spożyciu. Nie określa jednak całkowitej wartości odżywczej produktu ani rzeczywistej reakcji konkretnej osoby. Przy wyborze żywności trzeba uwzględniać również wielkość porcji, zawartość błonnika, białka i tłuszczu, stopień przetworzenia oraz skład całego posiłku.

Cukrzyca u dzieci może początkowo przypominać infekcję, przemęczenie albo zmianę zachowania. Szczególną czujność powinny wzbudzić występujące jednocześnie: wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu, moczenie nocne po okresie prawidłowej kontroli, spadek masy ciała mimo apetytu oraz narastające zmęczenie. Pierwsze objawy cukrzycy u dziecka mogą nasilać się w ciągu dni lub tygodni. Wczesne rozpoznanie cukrzycy jest ważne, ponieważ znaczny niedobór insuliny może doprowadzić do odwodnienia i cukrzycowej kwasicy ketonowej [1].

Nietolerancja glukozy oznacza zaburzoną kontrolę stężenia glukozy we krwi, zwłaszcza po posiłku lub obciążeniu. Najczęściej chodzi o IGT (impaired glucose tolerance), czyli nieprawidłową tolerancję glukozy, albo IFG (impaired fasting glucose), czyli nieprawidłową glikemię na czczo. Nietolerancja glukozy jest elementem stanu przedcukrzycowego, a nie jawną cukrzycą, lecz zwiększa ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 i chorób sercowo-naczyniowych [1]. Wczesna diagnostyka ma znaczenie, ponieważ gdy zostaną podjęte odpowiednie działania, można ograniczać ryzyko progresji, zanim nieprawidłowa glikemia utrwali się na dłuższy czas. Nietolerancja glukozy jest więc sygnałem do dalszej oceny, nie samodzielną diagnozą.

Neuropatia cukrzycowa jest przewlekłym powikłaniem cukrzycy związanym z uszkodzeniem nerwów obwodowych albo autonomicznej części układu nerwowego. Może powodować ból, pieczenie, mrowienie i zaburzenia czucia, jednak u części chorych przez długi czas nie wywołuje wyraźnych dolegliwości.

Neuropatia w obrębie stóp oznacza uszkodzenie nerwów obwodowych, które osłabia czucie bólu, dotyku i temperatury. U części osób z cukrzycą rozwija się szczególne powikłanie cukrzycy – neuroartropatia Charcota, nazywana również stopą Charcota lub stawem Charcota. Choroba Charcota jest procesem zapalnym prowadzącym do uszkodzenia kości i stawów oraz tkanek miękkich, najczęściej stóp i okolicy stawów skokowych [3]. Stopa Charcota może rozwijać się skrycie, ponieważ neuropatia ogranicza odczuwanie urazu.

Cukrzyca jest przewlekłą chorobą metaboliczną, w której organizm nie utrzymuje prawidłowego poziomu glukozy we krwi. W zależności od rodzaju cukrzycy problem może wynikać z braku insuliny, niewystarczającego wydzielania insuliny albo osłabionej odpowiedzi tkanek na działanie insuliny. Objawy cukrzycy, takie jak wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu, zmęczenie czy niezamierzona utrata masy ciała, wymagają diagnostyki, a nie samodzielnego rozpoczynania leczenia [1].

Cukrzyca typu 2 może rozwijać się stopniowo i przez długi czas nie powodować wyraźnych dolegliwości. Z tego powodu oznaczenie stężenia glukozy we krwi warto wykonywać nie tylko po wystąpieniu objawów, lecz także profilaktycznie — szczególnie u osób z nadwagą, otyłością, małą aktywnością fizyczną, nadciśnieniem tętniczym lub cukrzycą w rodzinie. Wczesne wykrycie nieprawidłowej glikemii pozwala zaplanować dalszą diagnostykę i odpowiednie postępowanie [1].

Nadmiar insuliny, nazywany hiperinsulinemią, oznacza podwyższone stężenie insuliny we krwi w stosunku do aktualnego poziomu glukozy. Najczęściej towarzyszy insulinooporności: komórki organizmu słabiej reagują na działanie insuliny, dlatego trzustka wydziela jej więcej, aby utrzymać prawidłowy poziom cukru we krwi. Taki stan może długo nie dawać objawów [2]. Inaczej wygląda przedawkowanie insuliny stosowanej jako lek — może ono gwałtownie obniżyć poziom glukozy i doprowadzić do ciężkiej hipoglikemii [2].

Cukrzyca jest chorobą przewlekłą, w której stężenie glukozy we krwi pozostaje zbyt wysokie. Typowe objawy cukrzycy to wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu, zmęczenie, duży apetyt i utrata masy ciała. Nietypowe objawy cukrzycy obejmują m.in. świąd skóry, powtarzające się zakażenia, zaburzenia widzenia, drętwienie kończyn i rany gojące się wolniej [2].

Insulinooporność oznacza zmniejszoną odpowiedź mięśni, wątroby i tkanki tłuszczowej na działanie insuliny. Organizm może przez dłuższy czas kompensować ten stan, wydzielając większe ilości insuliny, dlatego stężenie glukozy bywa początkowo prawidłowe. Z czasem mechanizm kompensacyjny może jednak przestać wystarczać, a wtedy rośnie ryzyko stanu przedcukrzycowego i cukrzycy typu 2 [1].

Stres może przejściowo podnosić poziom cukru we krwi, ale nie istnieje jedna wartość, która dotyczyłaby wszystkich. U jednej osoby zmiana będzie niewielka, u innej poziom glukozy wyraźnie wzrośnie, zwłaszcza przy cukrzycy, infekcji, niedoborze snu lub długotrwałym napięciu. Reakcja zależy m.in. od typu cukrzycy, stosowanego leczenia, posiłków, aktywności fizycznej i indywidualnych predyspozycji.

Insulinooporność oznacza osłabioną odpowiedź komórek mięśni, wątroby i tkanki tłuszczowej na działanie insuliny. Trzustka może przez pewien czas kompensować mniejszą wrażliwość tkanek, wydzielając większe ilości tego hormonu. Dzięki temu stężenie glukozy we krwi może początkowo pozostawać prawidłowe, mimo że metabolizm pracuje pod większym obciążeniem. Z czasem mechanizm kompensacyjny może stać się niewystarczający, co sprzyja stanowi przedcukrzycowemu i rozwojowi cukrzycy typu 2 [1].

Doustny test tolerancji glukozy, w skrócie DTTG (ang. oral glucose tolerance test, OGTT) ocenia, jak organizm radzi sobie z glukozą podaną doustnie. Badanie polega na oznaczeniu poziomu glukozy z krwi na czczo, wypiciu roztworu zawierającego 75 g glukozy oraz ponownym pomiarze glukozy po 120 minutach. U kobiet w ciąży krew pobierana jest zwykle także po upływie godziny. Test tolerancji glukozy pomaga rozpoznać nieprawidłową tolerancję glukozy, stan przedcukrzycowy, cukrzycę typu 2 i cukrzycę ciążową [2].

Hemoglobina glikowana HbA1c i codzienny pomiar glukozy odpowiadają na różne pytania. Hemoglobina glikowana HbA1c pokazuje średnie stężenie glukozy z ostatnich 2–3 miesięcy, a glukometr lub CGM – sytuację w danej chwili i zmiany w ciągu dnia. Metody te uzupełniają się w rozpoznawaniu cukrzycy i ocenie jej wyrównania [6].

Cukrzyca typu 2 jest najczęstszą postacią cukrzycy i jednym z najważniejszych wyzwań zdrowia publicznego. Określenie epidemia nie oznacza choroby zakaźnej, lecz gwałtowny wzrost liczby zachorowań. WHO podaje, że liczba osób żyjących z cukrzycą wzrosła z 200 mln w 1990 roku do 830 mln w 2022 roku, a ponad 95% przypadków stanowi cukrzyca typu 2 [1]. W ostatnich latach cukrzyca typu 2 jest rozpoznawana coraz częściej również w młodszym wieku.

Określenie cukrzyca typu 3 jest niejednoznaczne. W materiałach popularnonaukowych bywa używane wobec choroby Alzheimera i hipotezy insulinooporności mózgu, natomiast w diabetologii znacznie bardziej precyzyjnym terminem jest cukrzyca trzustkowa typu 3c – jedna z wtórnych postaci cukrzycy. Nie jest to trzeci stopień zaawansowania choroby. Cukrzyca typu 3 może więc oznaczać w języku potocznym różne jednostki, ale rozpoznanie lekarskie powinno wskazywać konkretną przyczynę hiperglikemii. Aktualne klasyfikacje wyróżniają cukrzycę typu 1, cukrzycę typu 2, cukrzycę ciążową oraz inne specyficzne typy cukrzycy, m.in. związane z chorobami trzustki, endokrynopatiami i działaniem leków [2].

Cukrzyca typu 1 a 2 to dwa różne typy przewlekłej choroby metabolicznej, w której występuje podwyższone stężenie glukozy we krwi. Cukrzyca typu 1 jest chorobą autoimmunologiczną: układ odpornościowy niszczy komórki beta trzustki odpowiedzialne za produkcję insuliny. Cukrzyca typu 2 rozwija się głównie na tle insulinooporności i stopniowego osłabienia wydzielania insuliny i stanowi blisko 80-90% wszystkich przypadków cukrzycy[1].