Jak działają tabletki antykoncepcyjne? Mechanizm, rodzaje i skuteczność

. [1]

Najważniejszym mechanizmem tabletek dwuskładnikowych jest zahamowanie owulacji. Progestagen dodatkowo zagęszcza śluz szyjkowy, utrudniając plemnikom przejście przez szyjkę macicy. Antykoncepcja hormonalna wpływa również na błonę śluzową macicy, która staje się cieńsza. Tabletki nie przerywają istniejącej ciąży. [2]

Tabletki antykoncepcyjne cechują się wysoką skutecznością, ale skuteczność tabletek antykoncepcyjnych zależy przede wszystkim od regularności stosowania, momentu rozpoczęcia i interakcji z lekami. WHO podaje około 4–7 ciąż na 100 użytkowniczek rocznie przy typowym stosowaniu i około 1 na 100 przy prawidłowym stosowaniu. [1]

• Tabletki antykoncepcyjne dzielą się na jednoskładnikowe i dwuskładnikowe; ich skład wpływa na mechanizm działania, sposób stosowania i profil bezpieczeństwa.
• Tabletki dwuskładnikowe przede wszystkim hamują owulację, a jednoskładnikowe tabletki antykoncepcyjne głównie zagęszczają śluz szyjkowy; część z nich również hamuje owulację. [1]
• To, jak szybko działają tabletki antykoncepcyjne, zależy od typu preparatu i dnia cyklu, w którym rozpoczęto stosowanie. W niektórych sytuacjach potrzebna jest ochrona uzupełniająca przez 2 lub 7 dni. [7]
• Regularne przyjmowanie tabletek antykoncepcyjnych ma kluczowe znaczenie w zapobieganiu ciąży. Pominięcie tabletki, wymioty, ciężka biegunka lub interakcje z innymi lekami mogą wymagać dodatkowego postępowania.
• Tabletki nie chronią przed zakażeniami przenoszonymi drogą płciową; w tym celu stosuje się metody barierowe, przede wszystkim prezerwatywy. [1]

Szersze [informacje o antykoncepcji](https://medicept.pl/tabletki-antykoncepcyjne/) pomagają porównać różne metody antykoncepcji i dobrać kierunek dalszej konsultacji. Jeśli stosowany preparat zawiera tabletki bez hormonów, warto też sprawdzić, do czego służą tabletki placebo w antykoncepcji.

• informacje o antykoncepcji
• pominięcia tabletki antykoncepcyjnej
• recepta online

W przypadku doustnych tabletek antykoncepcyjnych zawierających estrogen i progestagen podstawą jest zahamowanie owulacji. Syntetyczne hormony hamują uwolnienie komórki jajowej z jajnika, dzięki czemu nie dochodzi do owulacji. [9]

Drugim mechanizmem działania jest zagęszczenie śluzu szyjkowego. Progestageny zmieniają śluz szyjkowy: staje się gęstszy i utrudnia plemnikom przejście przez kanał szyjki macicy do górnych dróg rodnych. Działanie antykoncepcyjne tego mechanizmu ma szczególne znaczenie w tabletkach jednoskładnikowych. [1]

Hormonalne środki antykoncepcyjne wpływają także na endometrium, czyli wyściółkę jamy macicy. Preparaty wpływają na błonę śluzową macicy: dochodzi do ścieńczenia błony; możliwa jest także zmiana struktury endometrium. Współczesne źródła podkreślają przede wszystkim zapobieganie owulacji i zmiany śluzu szyjkowego, a tabletki nie przerywają już istniejącej ciąży. [2]

Zapobieganie ciąży za pomocą tabletek odbywa się przed zajściem w ciążę: działanie tabletek antykoncepcyjnych obejmuje mechanizm zahamowania owulacji i ograniczenie możliwości dotarcia plemników do miejsca zapłodnienia. Tabletki nie są metodą przerywania ciąży. [2]

Główne rodzaje tabletek antykoncepcyjnych to preparaty dwu- i jednoskładnikowe. Wybór danej metody powinien uwzględniać stan zdrowia pacjentki, obecność chorób przewlekłych, inne leki, palenie tytoniu, wiek, karmienie piersią i indywidualne potrzeby. Organizm kobiety może różnie reagować na hormony, dlatego metody antykoncepcji dobiera się z uwzględnieniem stanu zdrowia i indywidualnych potrzeb. [3]

Tabletki jednoskładnikowe zawierają tylko progestagen. WHO wskazuje, że ich działanie opiera się głównie na zagęszczaniu śluzu szyjkowego, a także na zaburzaniu lub hamowaniu owulacji. [1] W tej grupie znajdują się m.in. preparaty z dezogestrelem i drospirenonem, dlatego zasady stosowania tabletek antykoncepcyjnych oraz dopuszczalne opóźnienie nie są identyczne dla wszystkich produktów.

Jednoskładnikowe tabletki antykoncepcyjne mogą być rozważane u części osób, które nie powinny stosować estrogenów. Niektóre kobiety wybierają je również z innych względów klinicznych lub praktycznych. Są także opcją dla kobiet karmiących piersią; WHO i NHS wskazują, że preparaty progestagenne mogą być stosowane w okresie karmienia. [1]

Jak szybko działają tabletki antykoncepcyjne? Nie ma jednej odpowiedzi dla wszystkich preparatów. Przy rozpoczęciu tabletek dwuskładnikowych w pierwszych 5 dniach cyklu menstruacyjnego ochrona jest zwykle natychmiastowa. Pierwszym dniem cyklu menstruacyjnego jest pierwszy dzień krwawienia; rozpoczęcie pierwszej tabletki w pierwszym dniu cyklu menstruacyjnego upraszcza zasady dodatkowego zabezpieczenia. Jeśli stosowanie tabletek antykoncepcyjnych rozpoczyna się po 5. dniu cyklu, potrzebne jest dodatkowe zabezpieczenie, np. prezerwatywa, przez 7 dni. Wyjątki dotyczą niektórych preparatów, dlatego zawsze trzeba sprawdzić ulotkę. [6]

W przypadku tradycyjnych tabletek jednoskładnikowych i tabletek z dezogestrelem rozpoczęcie w dniach 1–5 cyklu daje natychmiastową ochronę; przy późniejszym starcie NHS zaleca dodatkowe zabezpieczenie przez 2 dni. Dla tabletek z drospirenonem natychmiastowa ochrona dotyczy rozpoczęcia pierwszego dnia cyklu, czyli gdy pierwszą dawkę przyjmuje się wraz z początkiem krwawienia, a w innym momencie cyklu potrzebne jest zabezpieczenie przez 7 dni. [7]

Nie należy przenosić zasad z jednego preparatu na drugi. To, kiedy można zacząć brać tabletki antykoncepcyjne, zależy od substancji czynnej i dnia cyklu. Cykl menstruacyjny oraz moment związany z cyklem menstruacyjnym wpływają na potrzebę ochrony uzupełniającej. Należy pamiętać, że dokładne zasady określa ulotka.

Skuteczność antykoncepcji zależy od realizacji schematu. Doustna antykoncepcja jest skuteczną metodą zapobiegania ciąży, ale jej skuteczności nie można oceniać bez uwzględnienia regularności. WHO podaje około 4–7 ciąż na 100 użytkowniczek rocznie przy typowym stosowaniu i około 1 na 100 przy prawidłowym stosowaniu. [1] W praktyce skuteczność wynosi mniej niż 100%. Tabletki antykoncepcyjne to skuteczna metoda, a przy prawidłowym stosowaniu osiągają wysoką skuteczność.

Wskaźnik Pearla to tradycyjna miara liczby ciąż przypadających na 100 kobiet stosujących daną metodę przez rok. Jest jednym ze sposobów opisywania skuteczności tabletek antykoncepcyjnych i innych metod antykoncepcji. Jego wartość może różnić się między badaniami i preparatami, dlatego przy porównywaniu warto pamiętać, że każda metoda antykoncepcji powinna być oceniana także przez skuteczność w typowym stosowaniu. W praktyce na skuteczność tabletek antykoncepcyjnych najbardziej wpływa regularność, ponieważ jest to metoda wymagająca codziennego działania użytkowniczki. Dlatego stosowanie tabletek antykoncepcyjnych zgodnie z zaleceniami lekarza i ulotką ma większe znaczenie niż porównywanie pojedynczych wartości wskaźnika Pearla. To właśnie schemat przyjmowania tabletek jest jednym z głównych czynników różnicy między stosowaniem idealnym i typowym.

Tabletki nie chronią przed chorobami przenoszonymi drogą płciową. Jeśli istnieje ryzyko STI, prezerwatywa pozostaje ważnym dodatkowym zabezpieczeniem. [1]

Nie wszystkie antybiotyki zmniejszają skuteczność tabletek. CDC wskazuje, że większość antybiotyków o szerokim spektrum nie obniża skuteczności złożonych tabletek antykoncepcyjnych. Wyjątek stanowią przede wszystkim ryfampicyna i ryfabutyna, które indukują enzymy wątrobowe i mogą zmniejszać stężenie hormonów oraz skuteczność metody. [4]

Podobny problem dotyczy części leków przeciwpadaczkowych, m.in. fenytoiny, karbamazepiny, barbituranów, prymidonu, topiramatu i okskarbazepiny. Mogą one obniżać skuteczność antykoncepcji hormonalnej. Dziurawiec również może zwiększać metabolizm estrogenów i progestagenów, dlatego preparaty z dziurawcem wymagają omówienia z lekarzem lub farmaceutą. [4]

Interakcja może działać także w drugą stronę: estrogen może obniżać stężenie lamotryginy i wpływać na kontrolę padaczki. [4] Dlatego przed zmianą antykoncepcji warto skonsultować z lekarzem wszystkie leki i preparaty roślinne.

Nie potwierdzają się twierdzenia, że sok grejpfrutowy lub duże dawki witaminy C obniżają skuteczność tabletek. W informacji o jednym z preparatów z etynyloestradiolem opisano raczej możliwość zwiększenia stężenia hormonów w organizmie kobiety przy grejpfrucie lub kwasie askorbinowym. Nie należy na tej podstawie samodzielnie zmieniać dawki. [9]

Możliwe skutki uboczne zależą od rodzaju preparatu i reakcji organizmu kobiety. Działania niepożądane nie występują u każdej osoby i mogą zmieniać się wraz z czasem stosowania tabletek antykoncepcyjnych. Przy tabletkach dwuskładnikowych zgłaszane są m.in. krwawienia międzymiesiączkowe lub zmiany krwawień, ból głowy, nudności, tkliwość piersi, zawroty głowy i zmiany nastroju. NHS podkreśla, że część objawów pojawia się zwłaszcza na początku stosowania. [5]

W przypadku tabletek jednoskładnikowych częste są zaburzenia cyklu menstruacyjnego: krwawienia mogą być lżejsze, częstsze, nieregularne albo całkowicie zanikać. Nie ma natomiast wystarczających dowodów, by stwierdzić, że sama minipigułka powoduje zmiany nastroju, wzrost masy ciała lub zmiany libido. [8] W odniesieniu do tabletek dwuskładnikowych WHO wskazuje też, że u części osób miesiączka może być mniej bolesna, a preparaty mogą zmniejszać dolegliwości bolesnych miesiączek. [1]

Utrzymujące się lub uciążliwe działania niepożądane warto omówić z lekarzem. Pomocny może być materiał o tym, jakie objawy mogą świadczyć o złym dopasowaniu tabletek antykoncepcyjnych.

Tabletki złożone wiążą się z niewielkim, ale istotnym klinicznie ryzykiem zakrzepowo-zatorowym. Zaburzenia zakrzepowo-zatorowe są rzadkie, ale mogą mieć poważne następstwa. NHS podaje ryzyko do około 1 na 1000 osób stosujących złożoną antykoncepcję hormonalną; zakrzepica żył głębokich lub zatorowość płucna to najważniejsze powikłania żylne, a rzadziej może wystąpić zawał lub udar mózgu. [5] Podejrzenie zakrzepu albo nagłe objawy neurologiczne wymagają pilnej oceny medycznej.

Bezpieczeństwo stosowania antykoncepcji hormonalnej zależy od stanu zdrowia kobiety i konkretnego rodzaju preparatu. Szczególnie tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe wymagają oceny ryzyka sercowo-naczyniowego. CDC klasyfikuje migrenę z aurą jako przeciwwskazanie do złożonej antykoncepcji hormonalnej, podobnie jak niektóre sytuacje związane z zakrzepicą, przebytym udarem, chorobą niedokrwienną serca czy ciężkim nadciśnieniem. [3]

Palenie papierosów po 35 roku życia jest ważnym czynnikiem przy wyborze tabletek dwuskładnikowych. Według CDC u osób w wieku co najmniej 35 lat palących mniej niż 15 papierosów dziennie złożona antykoncepcja jest zwykle niezalecana, a przy 15 lub większej liczbie papierosów dziennie ryzyko uznaje się za nieakceptowalne. [3]

Do sytuacji wymagających szczególnej kwalifikacji należą także ciężkie choroby wątroby oraz rak piersi. Aktualny rak piersi jest przeciwwskazaniem zarówno do złożonej, jak i progestagennej antykoncepcji hormonalnej. [3] Nie oznacza to jednak, że każda choroba przewlekła wyklucza tabletki — dobór zależy od stanu zdrowia pacjentki, indywidualnych potrzeb i bilansu korzyści oraz ryzyka.

Przed rozpoczęciem stosowania tabletek warto skonsultować się z lekarzem i podać pełny wywiad zdrowotny oraz listę przyjmowanych leków. Jeżeli potrzebna jest kontynuacja terapii i lekarz po konsultacji uzna ją za medycznie zasadną, może wystawić e-receptę; zatwierdzonym miejscem Medicept dla usługi recepta online jest strona główna. Usługi Medicept są świadczeniami prywatnymi i nie są finansowane przez NFZ.

Jak działają tabletki antykoncepcyjne? Preparaty dwuskładnikowe głównie hamują owulację, a jednoskładnikowe zagęszczają śluz szyjkowy i, zależnie od składnika, również ograniczają owulację. Działanie tabletek antykoncepcyjnych obejmuje także zmiany błony śluzowej macicy.

Przeciwwskazania, możliwe skutki uboczne, interakcje i zasady rozpoczęcia różnią się między preparatami. Dobór powinien uwzględniać stan zdrowia, a postępowanie po pominięciu tabletki — ulotkę konkretnego produktu.