Plastry antykoncepcyjne: jak działają, jak je stosować i czy są skuteczne?

Wyjaśniamy, jak działają plastry antykoncepcyjne, jak wygląda stosowanie plastrów antykoncepcyjnych EVRA, co oznacza odklejenie lub pominięcie jednego plastra oraz jakie przeciwwskazania i potencjalne skutki uboczne należy uwzględnić. Informacje mają charakter edukacyjny i nie zastępują ulotki ani oceny lekarza.

• Plastry antykoncepcyjne zawierają estrogen i progestagen. W EVRA są to etynyloestradiol i norelgestromin.
• Jeden plaster nosi się przez 7 dni. Zmiana plastra następuje raz w tygodniu przez 3 tygodnie, po których przypada 7-dniowa przerwa.
• Przerwa bez plastra nie może przekraczać 7 dni. Odklejenie i spóźniona wymiana wymagają postępowania zależnego od czasu i etapu cyklu.
• Przy idealnym stosowaniu skuteczność przekracza 99%, a przy typowym stosowaniu wynosi około 91%.
• Skuteczność EVRA może być mniejsza przy masie ciała wynoszącej co najmniej 90 kg.
• Droga przezskórna nie oznacza niższego ryzyka zakrzepicy niż w przypadku złożonych tabletek antykoncepcyjnych.
• Plaster nie chroni przed HIV ani innymi chorobami przenoszonymi drogą płciową.

Przed wyborem konkretnego rozwiązania warto porównać Metody antykoncepcji. Znaczenie mają ich skuteczność, wygoda, sposób stosowania danej metody antykoncepcji, przeciwwskazania i przyjmowane leki.

Plaster antykoncepcyjny to system transdermalny. Jeden plaster EVRA zawiera 6 mg norelgestrominu i 600 mikrogramów etynyloestradiolu, a w ciągu doby uwalnia średnio 203 mikrogramy norelgestrominu oraz 33,9 mikrograma etynyloestradiolu. Substancje te przenikają z plastra przez skórę do krwi i oddziałują na oś hormonalną obejmującą podwzgórze, przysadkę mózgową i jajniki. [[1]](#source-1)

Podstawowym mechanizmem jest zahamowanie wydzielania gonadotropin i owulacji, czyli uwolnienia komórki jajowej. Plastry antykoncepcyjne wpływają również na śluz w szyjce macicy oraz błonę śluzową macicy, co wspiera działanie antykoncepcyjne. Nie działają wyłącznie miejscowo w obszarze, na który plaster się nakleja. [[1]](#source-1)

Hormony wchłaniają się przez skórę, dlatego wymioty lub biegunka nie zmniejszają skuteczności przez zaburzenie wchłaniania jelitowego, jak może się zdarzyć przy preparatach doustnych. Nie oznacza to jednak, że plaster „omija wątrobę” lub jest pozbawiony ogólnoustrojowych działań estrogenu. Same hormony są metabolizowane w organizmie, a istotne zaburzenia czynności wątroby mogą wykluczać stosowanie EVRA. [[1]](#source-1)

Standardowe stosowanie plastrów antykoncepcyjnych EVRA obejmuje czterotygodniowy cykl. W danym momencie na skórze może znajdować się wyłącznie jeden plaster:

• w 1. dniu nakleja się pierwszy plaster i pozostawia go przez 7 dni;
• w 8. dniu pierwszy plaster zastępuje się drugim;
• w 15. dniu nakleja się trzeci plaster;
• od 22. dnia rozpoczyna się 7-dniowa przerwa bez plastra;
• po przerwie zaczyna się kolejny cykl, nawet jeśli krwawienie z odstawienia nadal trwa albo się nie pojawiło.

Przerwa nigdy nie powinna przekraczać 7 kolejnych dni, ponieważ może to zwiększyć ryzyko zajścia w ciążę. Jeśli EVRA jest rozpoczynana po cyklu bez antykoncepcji hormonalnej, ChPL przewiduje założenie pierwszego plastra w pierwszym dniu miesiączki. Przy późniejszym rozpoczęciu przez pierwszych 7 dni należy równocześnie stosować niehormonalną metodę zapobiegania ciąży. [[1]](#source-1)

Zasady przechodzenia z innej antykoncepcji, rozpoczęcia po porodzie lub poronieniu oraz postępowania po zastosowaniu antykoncepcji awaryjnej są odrębne. Aby uniknąć niepotrzebnego stresu, należy sprawdzić ulotkę własnego preparatu i omówić sytuację z lekarzem lub farmaceutą. Informacje o innych rozwiązaniach przedstawia materiał Rodzaje antykoncepcji i ich wady oraz zalety.

Częściowe lub całkowite odklejenie może ograniczyć ilość dostarczanych hormonów. Postępowanie dla EVRA zależy od czasu:

• przy odklejeniu krótszym niż 24 godziny plaster należy ponownie przykleić albo natychmiast zastąpić nowym; dzień zmiany pozostaje bez zmian, a dodatkowa metoda nie jest potrzebna;
• przy odklejeniu trwającym co najmniej 24 godziny lub przez nieznany czas należy od razu nałożyć nowy plaster i rozpocząć nowy cykl; powstaje nowy 1. dzień i nowy dzień zmiany, a przez 7 dni trzeba stosować dodatkową metodę niehormonalną.

Plastra, który nie jest już lepki, przykleił się do siebie, innej powierzchni lub zabrudził, nie należy używać ponownie. Jeśli w czasie przedłużonego odklejenia doszło do stosunku, potrzebna jest szybka konsultacja w celu oceny ryzyka ciąży i ewentualnych wskazań do antykoncepcji awaryjnej. [[1]](#source-1) [[3]](#source-3)

Spóźniona zmiana plastra wymaga uwzględnienia etapu cyklu:

• jeśli pierwszy plaster nowego cyklu założono za późno, należy zastosować go od razu, ustalić nowy dzień zmiany i przez 7 dni stosować dodatkową metodę niehormonalną;
• w 2. lub 3. tygodniu, przy opóźnieniu krótszym niż 48 godzin, trzeba natychmiast założyć nowy plaster, a następną zmianę wykonać w zwykłym terminie; jeśli poprzednie 7 dni przebiegło prawidłowo, dodatkowe zabezpieczenie nie jest potrzebne;
• w 2. lub 3. tygodniu, przy opóźnieniu wynoszącym co najmniej 48 godzin, należy rozpocząć nowy cykl i przez 7 dni stosować dodatkową metodę niehormonalną;
• jeśli trzeciego plastra nie zdjęto na początku 4. tygodnia, należy usunąć go możliwie szybko, ale następny cykl rozpocząć w dotychczasowym dniu zmiany; ChPL nie wymaga wówczas dodatkowego zabezpieczenia.

Przy idealnym stosowaniu skuteczność plastrów antykoncepcyjnych przekracza 99%. Przy typowym stosowaniu wynosi około 91%, co oznacza około 9 ciąż na 100 kobiet w ciągu roku. Różnica wynika przede wszystkim z odklejenia, opóźnionej wymiany lub zbyt długiej przerwy. [[3]](#source-3)

W badaniach rejestracyjnych EVRA ogólny wskaźnik Pearla wyniósł 0,90, a wskaźnik niepowodzenia samej metody 0,72. Plaster jest więc skuteczną metodą zapobiegania ciąży, lecz jego wynik w codziennym użyciu zależy od użytkowniczki. Nie należy automatycznie zaliczać go do najskuteczniejszych metod zapobiegania ciąży w typowym stosowaniu, ponieważ metody długodziałające są mniej podatne na błędy użytkowania. [[1]](#source-1) [[2]](#source-2)

Skuteczność EVRA może być mniejsza u kobiet ważących co najmniej 90 kg. W badaniach 5 z 15 ciąż wystąpiło w tej grupie, chociaż stanowiła ona mniej niż 3% uczestniczek. Dane są ograniczone, ale próg 90 kg pozostaje istotny w ChPL i wytycznych FSRH. [[1]](#source-1) [[2]](#source-2)

Masa ciała i BMI nie oznaczają tego samego. Próg 90 kg dotyczy możliwego zmniejszenia skuteczności EVRA, natomiast otyłość wpływa także na ocenę ryzyka zakrzepowego, zwłaszcza gdy współistnieją inne czynniki.

Plastry oraz pigułki antykoncepcyjne należą do hormonalnych środków antykoncepcyjnych. EVRA działa podobnie do dwuskładnikowych tabletek antykoncepcyjnych, ponieważ zawiera estrogen i progestagen, ale różni się drogą podania oraz częstotliwością stosowania. Plaster zmienia się raz w tygodniu, a tabletkę przyjmuje zwykle codziennie zgodnie ze schematem konkretnego produktu. Szczegóły przedstawia artykuł jak działa tabletka antykoncepcyjna.

Wymioty i biegunka nie zaburzają jelitowego wchłaniania hormonów z plastra. Nie oznacza to jednak mniejszego ryzyka zakrzepicy. ChPL EVRA wskazuje, że nie ma dowodów klinicznych, aby plaster był pod jakimkolwiek względem bezpieczniejszy od złożonych doustnych środków antykoncepcyjnych. [[1]](#source-1)

W badaniach EVRA najczęściej zgłaszano ból głowy, nudności i tkliwość piersi. Na początku stosowania mogą pojawić się plamienia, krwawienia międzymiesiączkowe oraz zmiany rytmu krwawień. Możliwe są również ból brzucha, wymioty, zawroty głowy, migrena, wahania nastroju, spadek libido, podwyższenie ciśnienia oraz reakcje w miejscu aplikacji, takie jak świąd, wysypka i podrażnienia skóry. [[1]](#source-1)

NHS wskazuje, że nie ma dowodów, aby sam plaster powodował zwiększenie masy ciała, chociaż wzrost masy znajduje się w wykazie zgłaszanych działań niepożądanych EVRA. Samo wystąpienie zdarzenia podczas leczenia nie zawsze dowodzi, że spowodował je preparat. [[1]](#source-1) [[4]](#source-4)

Nowe lub nasilające się migreny, znaczny wzrost ciśnienia, utrzymujące się nietypowe krwawienie, wyraźne pogorszenie nastroju albo silna reakcja skórna wymagają konsultacji. Plaster nie jest też uniwersalnym sposobem leczenia dolegliwości takich jak trądzik hormonalny.

Złożona antykoncepcja hormonalna zwiększa ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej w porównaniu z jej niestosowaniem. W ciągu roku zakrzepica występuje u około 2 na 10 000 kobiet niestosujących złożonej antykoncepcji i niebędących w ciąży. Dla EVRA szacuje się około 6–12 przypadków na 10 000 użytkowniczek. [[1]](#source-1)

Ryzyko zwiększają między innymi przebyta zakrzepica, trombofilia, otyłość, rosnący wiek, obciążony wywiad rodzinny, duża operacja, długotrwałe unieruchomienie i niektóre choroby serca. Kobietom po 35. roku życia, które nadal palą, ChPL zaleca wybór innej metody. Znaczenie ma łączny profil ryzyka. [[1]](#source-1) [[5]](#source-5)

EVRA jest przeciwwskazana między innymi przy aktualnej lub przebytej zakrzepicy żylnej, wysokim ryzyku zakrzepowym, przebytym zawale lub udarze, migrenie z ogniskowymi objawami neurologicznymi, ciężkim nadciśnieniu tętniczym, cukrzycy z powikłaniami naczyniowymi, znanym lub podejrzewanym raku piersi, nowotworze estrogenozależnym, istotnej chorobie lub nowotworze wątroby oraz niezdiagnozowanym krwawieniu z dróg rodnych. Nie jest wskazana w ciąży. [[1]](#source-1)

Pilnej pomocy wymagają jednostronny obrzęk i ból nogi, nagła niewyjaśniona duszność, ból w klatce piersiowej, krwioplucie, nagłe zaburzenia widzenia lub mowy, osłabienie jednej strony ciała, utrata równowagi albo nagły silny ból głowy. Personel trzeba poinformować o stosowaniu złożonej antykoncepcji hormonalnej. [[1]](#source-1)

Nie ma jednej stałej odpowiedzi na pytanie, ile kosztują plastry antykoncepcyjne. Cena zależy od preparatu, wielkości opakowania, apteki i aktualnej dostępności. Jedno opakowanie może zawierać różną liczbę plastrów, dlatego przed porównaniem cen należy sprawdzić jego zawartość.

Przed rozpoczęciem stosowania plastra lekarz ocenia ciśnienie tętnicze, masę ciała i BMI, palenie, migreny, choroby sercowo-naczyniowe i wątroby, przebytą zakrzepicę, wywiad rodzinny, planowane zabiegi, ograniczenie mobilności oraz przyjmowane leki. Długotrwałe stosowanie wymaga okresowego ponownego sprawdzania bezpieczeństwa i zadowolenia z danej metody.

Konsultacja jest potrzebna również po błędzie stosowania, gdy nie wiadomo, jak długo plaster był odklejony, przerwa przekroczyła zalecany czas albo może być potrzebna antykoncepcja awaryjna. Konsultacja w Medicept oznacza ocenę stanu zdrowia. Dobór metody i ewentualne wystawienie recepty zależą od decyzji lekarza i nie są gwarantowane.