Rodzaje antykoncepcji – co to jest i jaką formę wybrać?

Antykoncepcja to metody zapobiegania ciąży stosowane przed stosunkiem, w jego trakcie albo — w przypadku antykoncepcji awaryjnej — po stosunku, gdy istnieje ryzyko nieplanowanej ciąży. metody antykoncepcji są metodami zapobiegania ciąży, wspierają świadome planowanie rodziny i ograniczają ryzyko zajścia w nieplanowaną ciążę. Nowoczesne metody antykoncepcji działają na różnych etapach procesu prowadzącego do zapłodnienia: mogą hamować owulację, zagęszczać śluz szyjkowy, utrudniać plemnikom dotarcie do komórki jajowej albo zmieniać środowisko w drogach rodnych tak, by ograniczyć możliwość zapłodnienia [1].

Hormonalne metody antykoncepcji zwykle wykorzystują progestagen samodzielnie lub w połączeniu z estrogenem. Mechanizm antykoncepcji hormonalnej zależy od preparatu i drogi podania. W przypadku metod złożonych głównym mechanizmem jest hamowanie owulacji; dodatkowo dochodzi do zagęszczenia śluzu w szyjce macicy i zmian w błonie śluzowej macicy [2]. Wkładka miedziana działa inaczej: uwalnia jony miedzi, które zaburzają ruch i funkcjonowanie plemników oraz utrudniają zapłodnienie komórki jajowej [3].

Ważne rozróżnienie dotyczy ochrony przed chorobami przenoszonymi drogą płciową. Tabletki antykoncepcyjne, plastry, pierścienie, implanty i wkładki nie zapewniają takiej ochrony. Prezerwatywy, używane prawidłowo i konsekwentnie, zmniejszają ryzyko większości zakażeń przenoszonych drogą płciową. Są jedyną metodą antykoncepcyjną, która jednocześnie chroni przed chorobami przenoszonymi drogą płciową, choć ochrona nie jest całkowita [4]. Oznacza to, że przy ryzyku zakażenia brak ochrony barierowej pozostaje istotnym problemem, nawet gdy stosowana jest skuteczna metoda zapobiegania ciąży.

• najskuteczniejsze metody antykoncepcji

Skuteczność metody antykoncepcji można opisywać na kilka sposobów. W badaniach leków i wyrobów antykoncepcyjnych często stosuje się wskaźnik Pearla. Wskaźnik Pearla jest narzędziem porównawczym: określa liczbę ciąż przypadających na 100 kobieto-lat stosowania danej metody. W uproszczeniu można to odnieść do 100 kobiet stosujących metodę przez rok. Im niższy wskaźnik Pearla, tym mniej ciąż obserwowano w badanym czasie [7]. Wskaźnik Pearla pozwala porównywać wyniki badań, ale nie należy utożsamiać go automatycznie ze skutecznością u konkretnej osoby. W praktyce wskaźnik Pearla warto interpretować razem z danymi o typowym stosowaniu.

Wskaźnik Pearla nie powinien jednak być jedynym kryterium wyboru. Skuteczność poszczególnych metod zależy również od tego, czy dana metoda wymaga codziennej regularności, prawidłowej aplikacji przed każdym stosunkiem czy okresowych wizyt. Dlatego w praktyce odróżnia się stosowanie idealne od typowego. Metody niewymagające codziennej czynności, takie jak implanty i wkładki wewnątrzmaciczne, osiągają bardzo wysoką skuteczność także w codziennym użytkowaniu [1]. Wysoka skuteczność tych metod wynika m.in. z braku konieczności pamiętania o dawce przy każdym dniu lub stosunku.

Z kolei doustne tabletki antykoncepcyjne wymagają regularnego przyjmowania. WHO podaje, że przy typowym stosowaniu tabletek dochodzi do większej liczby ciąż niż przy stosowaniu prawidłowym, co pokazuje znaczenie pominiętych lub opóźnionych dawek [2]. Podobna zależność dotyczy prezerwatyw: skuteczność zależy od ich prawidłowego użycia przy każdym stosunku [4]. Dlatego przy porównywaniu metod antykoncepcji warto analizować nie tylko wskaźnik Pearla, lecz także łatwość prawidłowego stosowania.

Naturalne metody antykoncepcji, nazywane też metodami rozpoznawania płodności, opierają się na obserwacji cyklu miesiączkowego i wyznaczaniu dni płodnych. Ich prawidłowe stosowanie wymaga rozpoznawania początku i końca dni płodnych. Ich działanie nie polega na hamowaniu owulacji, lecz na rozpoznaniu okresu, w którym prawdopodobieństwo zapłodnienia jest większe. Nie wymagają stosowania hormonów ani urządzenia wewnątrzmacicznego, ale wymagają dużej dyscypliny, systematyczności i znajomości zasad interpretacji objawów płodności. Naturalne metody antykoncepcji są zgodne z przekonaniami religijnymi wielu osób.

Metoda objawowo-termiczna łączy obserwację śluzu szyjkowego z pomiarem podstawowej temperatury ciała. Polega na regularnym pomiarze temperatury po przebudzeniu; po owulacji temperatura wzrasta w związku ze zmianami hormonalnymi, pomiary wymagają regularności. W praktyce metoda objawowo termiczna służy do określenia pierwszego i ostatniego dnia okresu płodnego na podstawie więcej niż jednego objawu. Obserwacja śluzu pomaga określić dni płodne, a pomiary temperatury ciała wspierają ocenę fazy poowulacyjnej i czasu dni płodnych. Aby określić dni płodne, oba wskaźniki interpretuje się zgodnie z zasadami metody.

Warto pamiętać, że gorączka i niektóre choroby mogą utrudniać interpretację temperatury, a nieregularne cykle mogą komplikować metody oparte na kalendarzu [5]. Przy nieregularnym cyklu menstruacyjnym sama obserwacja na podstawie długości cyklu miesiączkowego, określana potocznie jako kalendarzyk małżeński, ma istotne ograniczenia. Zmienny cykl menstruacyjny może wtedy utrudniać prawidłowe wyznaczanie okresu płodnego. Naturalne metody antykoncepcji wymagają regularności i dokładnej obserwacji śluzu, temperatury oraz przebiegu cyklu. Przy metodach opartych na obserwacji śluzu trzeba konsekwentnie stosować te same zasady interpretacji. Stosunek przerywany również wiąże się z niższą skutecznością niż długodziałające metody antykoncepcji [1].

Naturalne metody mogą być dobrym wyborem dla osób, które akceptują konieczność codziennych obserwacji i okresowego unikania współżycia lub stosowania bariery w dniach płodnych; w takich sytuacjach są to metody zapobiegania ciąży zależne od prawidłowej interpretacji cyklu. Nie chronią jednak przed chorobami przenoszonymi drogą płciową; podobny brak ochrony dotyczy metod hormonalnych i wkładek.

Antykoncepcja niehormonalna obejmuje mechaniczne metody antykoncepcji, wkładkę miedzianą oraz preparaty plemnikobójcze. Wkładka domaciczna z miedzią — potocznie: spirala antykoncepcyjna — jest długodziałającą i odwracalną metodą. Wysoka skuteczność wkładki nie zależy od pamiętania o zabezpieczeniu przed każdym stosunkiem. Uwalnianie jonów miedzi zaburza ruch i funkcjonowanie plemników oraz proces zapłodnienia komórki jajowej. Ta wkładka domaciczna może działać przez wiele lat, zależnie od konkretnego produktu, a po jej usunięciu płodność wraca bez opóźnienia [3]. Wkładka domaciczna z miedzią działa do 5 lat.

Metody chemiczne obejmują środki plemnikobójcze dostępne m.in. w postaci żeli, kremów lub globulek. Ich działanie polega na unieczynnianiu plemników; w praktyce bywają łączone z metodą barierową. Środki plemnikobójcze zmieniają strukturę śluzu szyjkowego. Same takie preparaty mają niższą skuteczność niż wkładki lub implanty, dlatego osoba wybierająca daną metodę powinna znać jej ograniczenia [1]. Chemiczne metody antykoncepcji bywają stosowane ze środkiem plemnikobójczym jako uzupełnienie bariery mechanicznej.

Antykoncepcja niehormonalna może być rozważana, gdy ktoś nie chce lub z określonych względów zdrowotnych nie może stosować hormonów. Ostateczny wybór zależy jednak od przeciwwskazań, komfortu stosowania, planów reprodukcyjnych i akceptacji możliwych zmian krwawienia, np. obfitszych miesiączek po założeniu wkładki miedzianej [3].

Tabletki antykoncepcyjne dzielą się na preparaty złożone oraz tabletki jednoskładnikowe, czyli minipigułki. Stosuje się je codziennie zgodnie z instrukcją konkretnego preparatu; dla części z nich szczególne znaczenie ma przyjmowanie o stałej porze. Doustne tabletki antykoncepcyjne wymagają regularności — opóźnienia lub pomijanie dawek może obniżać ochronę przed ciążą. Wymioty lub nasilona biegunka mogą z kolei zaburzać wchłanianie leku ze strony układu pokarmowego [2].

Tabletki złożone przede wszystkim hamują owulację. Mogą też zmniejszać krwawienia i bolesność miesiączek, a u części osób porządkować cykl menstruacyjny [2]. Możliwe skutki uboczne obejmują m.in. bóle głowy, nudności, tkliwość piersi, nieregularne krwawienia i wahania nastroju. Profil skutków ubocznych zależy od preparatu i cech pacjentki, a ryzyko skutków ubocznych powinno być oceniane razem z przeciwwskazaniami. W razie uciążliwych skutków ubocznych warto omówić zmianę preparatu lub metody z lekarzem. Nie oznacza to, że każda osoba ich doświadczy [2].

Plastry antykoncepcyjne działają przezskórnie: plaster uwalnia hormony do krwiobiegu [7]. W przypadku niektórych preparatów znaczenie masy ciała może być uwzględniane przy ocenie skuteczności i doborze metody [7]. Podobnie jak tabletki złożone hamują owulację i wpływają na śluz szyjkowy. System terapeutyczny dopochwowy, czyli hormonalny pierścień dopochwowy, wykorzystuje elastyczny pierścień umieszczany w pochwie; pierścień uwalnia hormony stopniowo. Schemat zmiany plastra lub pierścienia oraz czas między usunięciem jednego elementu a aplikacją kolejnego zależą od konkretnego produktu i powinny być zgodne z jego Charakterystyką Produktu Leczniczego [5].

Implant antykoncepcyjny jest niewielkim pręcikiem umieszczanym pod skórą, zwykle po wewnętrznej stronie ramienia, przez przeszkolony personel medyczny. Uwalnia progestagen i zapewnia długotrwałe działanie bez codziennego pamiętania o metodzie. Zastrzyki antykoncepcyjne również należą do metod progestagenowych i wymagają powtarzania w odstępach zależnych od konkretnego preparatu [1].

Hormonalna wkładka domaciczna uwalnia lewonorgestrel w jamie macicy. Zagęszcza śluz szyjkowy, ogranicza ruch plemników i ścieńcza endometrium. Jest metodą długodziałającą i może zmniejszać obfite miesiączki oraz skurcze [3].

Antykoncepcja awaryjna jest przeznaczona do sytuacji, w których doszło do stosunku bez zabezpieczenia, a także gdy wystąpiło pęknięcie prezerwatywy, pominięcie regularnej metody albo inne zdarzenie zwiększające ryzyko nieplanowanej ciąży. Może być potrzebna również po stosunku seksualnym, w którym zabezpieczenie zastosowano nieprawidłowo. Jej zastosowanie może zmniejszyć ryzyko nieplanowanej ciąży po takim zdarzeniu, ale nie zapewnia ochrony przed chorobami przenoszonymi drogą płciową [6]. Nie zastępuje regularnych metod zapobiegania ciąży.

Dostępne są tabletki zawierające uliprystal lub lewonorgestrel oraz wkładka miedziana. Tabletki awaryjne należy zastosować możliwie szybko po stosunku i zgodnie z zasadami dla danego preparatu; CDC wskazuje, że mogą być użyte do 5 dni po stosunku bez zabezpieczenia, przy czym skuteczność zależy od czasu i substancji [6]. Wkładkę miedzianą można założyć w ciągu 5 dni od pierwszego niezabezpieczonego stosunku i jest ona bardzo skuteczną formą antykoncepcji awaryjnej [6]. Wysoka skuteczność tej opcji idzie w parze z możliwością dalszego stosowania wkładki jako regularnej metody antykoncepcji.

Antykoncepcja awaryjna działa przed powstaniem ciąży, przede wszystkim przez opóźnienie lub zahamowanie owulacji w przypadku tabletek albo przez działanie miedzi utrudniające zapłodnienie w przypadku wkładki. Nie służy do przerywania istniejącej ciąży [8].

Chirurgiczne metody antykoncepcji są przeznaczone dla osób, które podejmują decyzję o trwałym zakończeniu płodności. Warto wiedzieć, że zabieg podwiązania lub wazektomia wymagają odrębnej kwalifikacji i świadomej zgody. Należą do nich zabiegi chirurgiczne dotyczące jajowodów oraz wazektomia, czyli przecięcie lub przerwanie nasieniowodów. Podwiązanie jajowodów i podwiązanie nasieniowodów są traktowane jako metody trwałe, dlatego przed zabiegiem szczególnie ważne jest rozważenie tego, jak decyzja może wpłynąć na przyszłą płodność, oraz podjęcie świadomej decyzji [1]. Podwiązanie jajowodów i wazektomia nie powinny być traktowane jak zwykłe odwracalne metody antykoncepcji; ich charakter wymaga osobnego procesu decyzyjnego.

Nie ma jednej uniwersalnej odpowiedzi na pytanie, jaka antykoncepcja jest najzdrowsza lub najbardziej odpowiednia. Metody antykoncepcji należy porównywać w kontekście konkretnej osoby, a nie jednego parametru. W praktyce wybór odpowiedniej metody łączy ocenę skuteczności, bezpieczeństwa, możliwych skutków ubocznych i wygody stosowania. Dla jednej osoby priorytetem będzie wysoka skuteczność i brak codziennego pamiętania o zabezpieczeniu, dla innej antykoncepcja niehormonalna, a dla jeszcze innej dodatkowe korzyści zdrowotne związane z kontrolą krwawień lub bólu miesiączkowego.

Przed podjęciem decyzji warto uwzględnić:

• stan zdrowia i choroby przewlekłe;
• wiek i etap życia;
• przyjmowane leki i możliwe interakcje;
• ryzyko zakrzepicy i inne przeciwwskazania do estrogenów;
• cykl menstruacyjny, regularność cyklu miesiączkowego i ocenę regularności cyklu;
• plany dotyczące przyszłej płodności;
• wygodę stosowania i możliwość pamiętania o dawkach;
• potrzebę ochrony przed chorobami przenoszonymi drogą płciową;
• akceptację możliwych działań niepożądanych i zmian krwawienia;
• znaczenie masy ciała, jeśli ma ono znaczenie dla konkretnej metody lub preparatu [5].

Najbardziej skuteczna metoda w praktyce to nie zawsze ta sama metoda dla każdej osoby. Niektóre metody antykoncepcji i środki antykoncepcyjne oferują dłuższy czas ochrony, inne dają większą kontrolę użytkownikowi, a jeszcze inne łatwiej połączyć z ochroną przed chorobami przenoszonymi drogą płciową. Ważne jest połączenie skuteczności, bezpieczeństwa i realnej możliwości prawidłowego stosowania danej metody. Wspólne podejmowanie decyzji z lekarzem powinno szanować indywidualne potrzeby, preferencje i plany reprodukcyjne [5]. W kontekście planowania rodziny taka rozmowa ma pomóc podjąć świadomą decyzję, a nie sprowadzać wybór wyłącznie do jednej wartości skuteczności.