Tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe – jak działają i jak je stosować?

To, jak działają tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe w praktyce, zależy nie tylko od mechanizmu działania leku, lecz także od systematyczności przyjmowania tabletek, interakcji z innymi lekami, przedłużających się wymiotów lub biegunki oraz prawidłowego rozpoczynania kolejnych opakowań. Tabletki antykoncepcyjne w tej formie nie są odpowiednie dla każdej osoby, dlatego przed jej zastosowaniem trzeba uwzględnić m.in. ciśnienie tętnicze, palenie tytoniu, migrenę z aurą, przebyte incydenty zakrzepowo-zatorowe i niektóre choroby wątroby [7].

• Tabletki antykoncepcyjne dzielą się na preparaty jednoskładnikowe i dwuskładnikowe. Tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe zawierają estrogen i progestagen, natomiast jednoskładnikowe tabletki antykoncepcyjne zawierają progestagen bez estrogenu [1].
• Dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne działają przede wszystkim przez hamowanie owulacji. Zmieniają też śluz w szyjce macicy oraz endometrium [2].
• Przy prawidłowym stosowaniu ich skuteczność przekracza 99%. W typowym stosowaniu jest niższa, ponieważ zdarzają się m.in. pominięcia tabletek [4].
• Tabletki należy przyjmować codziennie zgodnie ze schematem konkretnego preparatu. Pojedyncza tabletka spóźniona o mniej niż 24 godziny zwykle nie wymaga dodatkowego zabezpieczenia, natomiast pominięcie co najmniej dwóch kolejnych tabletek może wymagać metody barierowej przez 7 dni [6].
• Antykoncepcja hormonalna zawierająca estrogen nie jest odpowiednia dla wszystkich. Szczególnej oceny wymagają m.in. palenie tytoniu po 35. roku życia, migrena z aurą, ciężkie lub niekontrolowane nadciśnienie tętnicze, przebyta zakrzepica, choroba wieńcowa, udar mózgu i aktualny rak piersi [7].
• Antykoncepcyjne tabletki nie chronią przed zakażeniami przenoszonymi drogą płciową, w tym HIV. W tej roli stosuje się prezerwatywy [1].

Jeżeli chcesz zestawić tabletki z innymi rozwiązaniami, zobacz [metody antykoncepcji](https://medicept.pl/tabletki-antykoncepcyjne/). Szersze omówienie tolerancji preparatów znajdziesz w materiale Skutki uboczne stosowania antykoncepcji hormonalnej.

• metody antykoncepcji
• Antykoncepcja hormonalna
• recepta online

Dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne to rodzaj antykoncepcji doustnej zawierający estrogen i progestagen. W zależności od preparatu estrogenem może być np. etynyloestradiol albo inny estrogen, natomiast progestagen jest syntetycznym hormonem o działaniu zbliżonym do naturalnego progesteronu. Tabletki hormonalne dwuskładnikowe różnią się jednak składem i dawkami hormonów, dlatego nie należy traktować wszystkich preparatów jako równoważnych [2].

Antykoncepcyjne tabletki dwuskładnikowe są przeznaczone do regularnego stosowania. Antykoncepcja hormonalna w tej postaci wymaga przestrzegania schematu konkretnego preparatu, ponieważ tabletki antykoncepcyjne różnią się składem i sposobem dawkowania. Na rynku dostępne są tabletki o różnej zawartości hormonów i różnych schematach blistrów. Każda aktywna pigułka w konkretnym preparacie ma określoną dawkę substancji czynnych, dlatego nie powinno się samodzielnie zmieniać kolejności tabletek ani modyfikować schematu przyjmowania. Antykoncepcja hormonalna powinna być stosowana zgodnie z charakterystyką i ulotką konkretnego produktu.

Mechanizm działania dwuskładnikowej antykoncepcji hormonalnej jest wielokierunkowy. Najważniejszym elementem jest hamowanie owulacji. Estrogen i progestagen osłabiają wydzielanie gonadotropin przysadkowych: hormonu folikulotropowego (FSH) oraz hormonu luteinizującego (LH). Ogranicza to dojrzewanie pęcherzyka Graafa, a zahamowanie prawidłowego wzrostu LH zapobiega pęknięciu pęcherzyka Graafa i uwolnieniu komórki jajowej [2].

Drugim elementem jest zagęszczenie śluzu szyjkowego. Pod wpływem progestagenu śluz w szyjce macicy staje się mniej przepuszczalny dla plemników. Trzecim elementem są zmiany błony śluzowej macicy, czyli endometrium. Te dodatkowe mechanizmy wspierają działanie antykoncepcyjne, choć za podstawowy mechanizm działania złożonych preparatów uznaje się zahamowanie owulacji [2].

W praktyce odpowiedź na pytanie, jak działają tabletki antykoncepcyjne, nie sprowadza się więc do wpływu na jeden hormon. To, jak działają tabletki antykoncepcyjne w tej grupie, wynika z jednoczesnego oddziaływania na kilka elementów fizjologii rozrodu. Antykoncepcyjne dwuskładnikowe preparaty oddziałują na oś podwzgórze–przysadka–jajnik oraz na warunki w drogach rodnych. To wyjaśnia ich wysoką skuteczność przy prawidłowym stosowaniu, ale też konieczność oceny przeciwwskazań do estrogenu.

Schemat stosowania tabletek antykoncepcyjnych zależy od konkretnego produktu. Klasyczny wariant obejmuje 21 tabletek aktywnych przyjmowanych przez 21 dni, po których następuje 7-dniowy okres bez hormonów. Inne opakowania zawierają tabletki aktywne oraz tabletki placebo, dzięki czemu jedną tabletkę przyjmuje się codziennie bez przerwy między opakowaniami. CDC opisuje standardowe schematy obejmujące zwykle 21–24 dni hormonów i 4–7 dni bez hormonów; stosowane bywają również schematy wydłużone lub ciągłe [6].

Tabletki placebo nie zawierają hormonów, ale pomagają utrzymać nawyk codziennego przyjmowania tabletek. Więcej o ich funkcji wyjaśnia materiał o tabletkach placebo w antykoncepcji.

Ich przyjmowanie powinno odbywać się regularnie, najlepiej o stałej porze, zgodnie z instrukcją preparatu. Jeśli kolejne opakowanie ma być rozpoczęte po tabletkach placebo albo po przerwie, trzeba zacząć je we właściwym dniu, nawet jeżeli krwawienie z odstawienia jeszcze trwa. Dla większości standardowych tabletek rozpoczęcie w pierwszych 5 dniach cyklu zapewnia natychmiastową ochronę, natomiast przy rozpoczęciu po 5. dniu cyklu potrzebne jest dodatkowe zabezpieczenie przez 7 dni. Niektóre preparaty mają odrębne zasady, dlatego pierwszego dnia stosowania i przy zmianie leku należy sprawdzić ulotkę [4].

Regularność przyjmowania tabletek ma znaczenie dla skuteczności tej metody. Jest ważniejsza niż szukanie idealnej godziny. Ustalenie stałej pory ułatwia przestrzeganie schematu, a tym samym ogranicza ryzyko pominięcia dawki.

Prawidłowo stosowane tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe mają skuteczność przekraczającą 99%. W typowym stosowaniu NHS podaje około 91%, co oznacza, że ich skuteczność w codziennym życiu jest niższa przede wszystkim z powodu pominięć i błędów w przyjmowaniu [4]. WHO wskazuje podobny kierunek: przy typowym stosowaniu występuje więcej ciąż niż przy stosowaniu prawidłowym i konsekwentnym [1].

Skuteczność może się obniżyć, gdy pominięte zostaną kolejne aktywne tabletki, nowe opakowanie nie zostanie rozpoczęte na czas, wymioty lub ciężka biegunka utrzymują się co najmniej 48 godzin albo stosowane są leki przyspieszające metabolizm hormonów [6]. Dlatego tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe są skuteczną metodą zapobiegania ciąży wtedy, gdy schemat jest przestrzegany i uwzględnia się istotne interakcje.

Antykoncepcyjne dwuskładnikowe tabletki są bardziej tolerancyjne na pojedyncze niewielkie opóźnienie niż część tradycyjnych tabletek jednoskładnikowych: przy jednej złożonej tabletce spóźnionej o mniej niż 24 godziny dodatkowe zabezpieczenie zwykle nie jest potrzebne [6]. W przypadku minipigułki znaczenie opóźnienia zależy od substancji czynnej, dlatego jej przyjmowanie może wymagać bardziej rygorystycznej punktualności [1].

Wysoka skuteczność tabletek antykoncepcyjnych dotyczy zapobiegania nieplanowanej ciąży. Tabletki hormonalne nie chronią przed chorobami przenoszonymi drogą płciową ani innymi zakażeniami przenoszonymi podczas kontaktów seksualnych. Jeżeli istnieje ryzyko STI, potrzebna jest metoda barierowa, przede wszystkim prezerwatywa [1].

Bezpieczeństwo stosowania antykoncepcji hormonalnej wymaga zebrania wywiadu i oceny czynników ryzyka przed rozpoczęciem stosowania tabletek antykoncepcyjnych. Przed rozpoczęciem złożonej antykoncepcji hormonalnej powinno się zmierzyć ciśnienie tętnicze. U zdrowej osoby rutynowe oznaczanie glukozy, lipidów, enzymów wątrobowych, trombofilii czy wykonywanie badań hormonalnych nie jest konieczne wyłącznie po to, aby rozpocząć tę metodę [6].

Do istotnych przeciwwskazań lub sytuacji, w których ryzyko może przewyższać korzyści, należą m.in. migrena z aurą, choroba wieńcowa, przebyty udar mózgu, ciężkie nadciśnienie tętnicze, aktualny rak piersi, niewyrównana ciężka choroba wątroby oraz duża operacja z długotrwałym unieruchomieniem. Przebyta lub aktualna zakrzepica i zatorowość płucna wymagają szczegółowej kwalifikacji zależnej m.in. od ryzyka nawrotu i stosowanego leczenia przeciwkrzepliwego [7].

Palenie tytoniu po 35. roku życia istotnie zmienia profil bezpieczeństwa. Według CDC u osoby w wieku co najmniej 35 lat, która pali mniej niż 15 papierosów dziennie, złożona antykoncepcja hormonalna należy do kategorii, w której ryzyko zwykle przewyższa korzyści. Przy paleniu 15 lub więcej papierosów dziennie jest klasyfikowana jako niedopuszczalne ryzyko zdrowotne [7].

Wysoki cholesterol sam w sobie nie przesądza automatycznie o zakazie stosowania, ale dyslipidemia może współistnieć z innymi czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego. Podobnie w okresie okołomenopauzalnym sam wiek nie wystarcza do podjęcia decyzji – znaczenie ma łączny profil ryzyka. To dlatego antykoncepcja dwuskładnikowa wymaga indywidualnej kwalifikacji.

W pierwszych miesiącach stosowania tabletek antykoncepcyjnych mogą pojawić się nieregularne plamienia lub krwawienia międzymiesiączkowe. Niektóre osoby zgłaszają bóle głowy, nudności, zawroty głowy, tkliwość piersi, wahania nastroju lub inne zaburzenia samopoczucia. U wielu kobiet takie dolegliwości mają charakter przejściowy; jeżeli skutki uboczne utrzymują się po około 3 miesiącach i są uciążliwe, warto skonsultować je z lekarzem lub farmaceutą [5].

Przy ocenie skutków ubocznych tabletek antykoncepcyjnych warto oddzielić częste obawy od danych naukowych. NHS wskazuje, że nie ma dowodów, aby złożona tabletka antykoncepcyjna sama w sobie powodowała przyrost masy ciała albo zmianę popędu seksualnego. Z tego powodu zwiększenia masy ciała, obniżonego libido czy poczucia zatrzymania wody w organizmie nie należy automatycznie przypisywać tabletkom bez oceny innych możliwych przyczyn [5].

Poważne działania niepożądane są rzadkie, ale złożona antykoncepcja hormonalna wiąże się z ryzykiem zakrzepów. NHS podaje, że zakrzep może wystąpić u maksymalnie około 1 na 1000 osób stosujących złożoną antykoncepcję hormonalną. Zakrzep może dotyczyć żył kończyn lub płuc, a powikłania tętnicze mogą prowadzić m.in. do zawału serca albo udaru mózgu [5].

Nagła duszność, ból w klatce piersiowej nasilający się przy oddychaniu, krwioplucie albo jednostronny ból i obrzęk nogi mogą być objawami zakrzepicy lub zatorowości płucnej i wymagają pilnej oceny medycznej [9]. Nowy silny ból głowy, nowe objawy neurologiczne lub pojawienie się aury migrenowej podczas stosowania złożonej antykoncepcji również powinny zostać ocenione przez lekarza [7].

Kobiety karmiące piersią nie powinny rozpoczynać tabletek antykoncepcyjnych zawierających estrogen bez uwzględnienia czasu od porodu i ryzyka żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej. CDC klasyfikuje złożoną antykoncepcję hormonalną jako niedopuszczalną w pierwszych 21 dniach po porodzie u osób karmiących piersią; w kolejnych tygodniach ocena zależy m.in. od dodatkowych czynników ryzyka, a po 42 dniach ograniczenia są mniejsze [7].

W okresie karmienia piersią jednoskładnikowe tabletki antykoncepcyjne mogą być odpowiednią alternatywą dla części osób, ponieważ nie zawierają estrogenu. WHO wskazuje, że minipigułka może być stosowana podczas karmienia piersią [1]. Ostateczny wybór powinien uwzględniać stan zdrowia, przebieg połogu, sposób karmienia i preferencje pacjentki.

Jeżeli jedna aktywna tabletka antykoncepcyjna jest spóźniona o mniej niż 24 godziny albo została pominięta i minęło od 24 do mniej niż 48 godzin od planowanej pory przyjęcia, CDC zaleca przyjąć ją jak najszybciej i kontynuować kolejne tabletki o zwykłej porze. Dodatkowe zabezpieczenie zazwyczaj nie jest potrzebne [6].

Jeżeli pominięto co najmniej dwie kolejne tabletki antykoncepcyjne, czyli minęło 48 godzin lub więcej, należy przyjąć ostatnią pominiętą tabletkę, kontynuować pozostałe oraz stosować prezerwatywy albo powstrzymać się od współżycia do czasu przyjęcia aktywnych tabletek przez 7 kolejnych dni. W niektórych sytuacjach – zwłaszcza po pominięciu tabletek w pierwszym tygodniu i współżyciu bez zabezpieczenia w poprzednich 5 dniach – może być potrzebne rozważenie antykoncepcji awaryjnej [6].

Wymioty lub biegunka trwające krócej niż 48 godzin zwykle nie wymagają dodatkowego zabezpieczenia. Jeżeli utrzymują się co najmniej 48 godzin, CDC zaleca stosowanie metody barierowej do czasu przyjęcia hormonalnych tabletek przez 7 kolejnych dni po ustąpieniu objawów [6].

Znaczenie mają także interakcje, ponieważ niektóre tabletki antykoncepcyjne mogą wchodzić w klinicznie istotne interakcje z lekami. Leki indukujące enzymy wątrobowe mogą przyspieszać metabolizm hormonów i obniżać skuteczność złożonych tabletek. Dotyczy to m.in. części leków przeciwpadaczkowych oraz niektórych leków stosowanych w gruźlicy. Z kolei estrogen zawarty w złożonej antykoncepcji może obniżać stężenie lamotryginy, co u części pacjentek może pogorszyć kontrolę napadów drgawkowych [8]. Przed rozpoczęciem antykoncepcji warto zgłosić lekarzowi wszystkie leki i preparaty ziołowe, w tym dziurawiec.

Popularne przekonanie, że każdy antybiotyk osłabia tabletki antykoncepcyjne, jest zbyt szerokie. FSRH wskazuje, że większość antybiotyków nieindukujących enzymów nie obniża skuteczności złożonej antykoncepcji hormonalnej; dodatkowe zabezpieczenie może być natomiast potrzebne, gdy sam lek indukuje enzymy albo infekcji towarzyszą wymioty lub biegunka [8].

Poza zapobieganiem ciąży dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne mogą zmniejszać obfitość i bolesność krwawień. NHS wskazuje również, że tabletka złożona może pomagać przy trądziku, PMS i objawach endometriozy [3]. Nie oznacza to jednak, że każdy preparat będzie odpowiedni dla osoby z bolesnymi miesiączkami, nieregularnymi cyklami czy zmianami trądzikowymi – wybór musi uwzględniać przeciwwskazania i cel stosowania.

Nie każda zmiana stanu skóry, samopoczucia czy libido podczas stosowania tabletek antykoncepcyjnych jest działaniem leku. Jeśli pojawiają się nasilone zaburzenia samopoczucia, utrzymujące się zmiany trądzikowe, patologiczne krwawienia albo nowe objawy somatyczne, warto skonsultować ich przyczynę zamiast samodzielnie wielokrotnie odstawiać i ponownie rozpoczynać tabletki hormonalne.

Jeżeli codzienne przyjmowanie tabletek nie odpowiada indywidualnym potrzebom, można omówić metody niewymagające codziennej pamięci o dawce. Jedną z grup są wkładki antykoncepcyjne, które mają inny sposób działania i odmienny profil przeciwwskazań.