SIBO – co to jest? Objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie

[1].

American College of Gastroenterology w ACG Clinical Guideline oraz AGA Clinical Practice Update wskazują, że rozpoznanie wymaga zestawienia objawów, czynników ryzyka i badań, a nie interpretowania samego dodatniego testu [1]. Artykuł wyjaśnia, co to jest SIBO, omawia przyczyny SIBO, diagnostykę, różnice między SIBO i IMO oraz rolę antybiotyków, korekty przyczyny i żywienia w leczeniu SIBO.

• SIBO oznacza nadmierny rozrost bakterii w jelicie cienkim, który może powodować zaburzenia trawienia i wpływać na wchłanianie składników odżywczych.
• Najczęstsze objawy SIBO to wzdęcia, bóle brzucha, uczucie pełności, nadmierne gazy, biegunka, a u części osób także zaparcia.
• Częstym tłem SIBO są zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego, wady i inne nieprawidłowości anatomiczne jelit, przebyte operacje lub choroby sprzyjające zastojowi treści jelitowej.
• W diagnostyce SIBO stosuje się przede wszystkim testy oddechowe z glukozą lub laktulozą, ale ich wynik wymaga interpretacji w kontekście objawów i czynników ryzyka.
• IMO, czyli intestinal methanogen overgrowth, nie jest tym samym co SIBO: metanogeny należą do archeonów, a nie bakterii, i mogą występować zarówno w jelicie cienkim, jak i jelicie grubym [6].
• Leczenie SIBO może obejmować antybiotykoterapię, korektę przyczyny oraz uzupełnienie potwierdzonych niedoborów. Dieta low FODMAP może pomagać w kontroli objawów u wybranych osób, ale nie jest metodą eradykacji SIBO [6].

Zrozumienie, czym jest prawidłowa Mikrobiota jelitowa, pomaga odróżnić fizjologiczne zasiedlenie przewodu pokarmowego od zaburzeń mikrobioty jelitowej związanych z nadmiernym rozrostem w jelicie cienkim.

Więcej materiałów z tego obszaru znajdziesz w dziale Układ pokarmowy.

Jelito cienkie odpowiada za znaczną część trawienia i wchłaniania składników odżywczych. Fizjologicznie ilość bakterii w jelicie cienkim jest mniejsza niż w jelicie grubym; od mikrobioty jelita grubego różni się również składem. Równowagę flory bakteryjnej jelita cienkiego pomagają utrzymywać m.in. wydzielanie kwasu solnego i kwaśne środowisko żołądka, żółć, enzymy trzustkowe, prawidłowa motoryka jelit oraz mechanizmy układu odpornościowego w obrębie błony śluzowej jelita [3]. Zaburzenie któregokolwiek z tych mechanizmów może ułatwiać nadmierną kolonizację i rozrost bakterii w jelicie cienkim.

Określenie przerost flory bakteryjnej jelita cienkiego odnosi się do tego samego problemu. Określenia choroba SIBO czy zespół SIBO bywają używane potocznie, ale klinicznie znaczenie ma przerost bakteryjny w jelicie cienkim powiązany z objawami i czynnikami ryzyka. Sama ilość bakterii i skład flory bakteryjnej jelita cienkiego nie przesądzają o rozpoznaniu bez odniesienia do objawów [2]. SIBO nie oznacza więc wyłącznie obecności bakterii, lecz zespół związany z ich nadmiernym namnażaniem i występowaniem objawów.

W bardziej nasilonym przebiegu SIBO bakterie mogą zaburzać metabolizm składników odżywczych i kwasów żółciowych. Skutkiem bywają niedobory witamin, w tym witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, niedobór żelaza, biegunka tłuszczowa, stolce tłuszczowe i utrata masy ciała; są to jednak objawy rzadsze niż wzdęcia czy bóle brzucha [2]. U części osób przewlekłe zaburzenia wchłaniania mogą wiązać się również z osłabieniem lub przewlekłym zmęczeniem. Niezamierzona utrata masy ciała wymaga oceny lekarskiej i diagnostyki także innych możliwych przyczyn.

Najczęstsze przyczyny SIBO wiążą się ze spowolnieniem pasażu, zmianami anatomicznymi albo osłabieniem mechanizmów kontrolujących liczbę bakterii w jelicie cienkim. Zastój w jelicie cienkim sprzyja namnażaniu drobnoustrojów; ważną rolę odgrywa międzytrawienny kompleks motoryczny [5]. Zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego i osłabiona perystaltyka jelit mogą zatem zwiększać ryzyko SIBO, ponieważ utrudniają prawidłowe przesuwanie treści i ograniczanie nadmiernej kolonizacji jelita cienkiego.

Do czynników zwiększających ryzyko występowania SIBO należą m.in.:

• zaburzenia motoryki jelit, np. w twardzinie układowej i niektórych postaciach neuropatii cukrzycowej;
• zwężenia i uchyłki w jelicie cienkim, przetoki, zrosty pooperacyjne, wady anatomiczne jelit i zmiany po operacjach przewodu pokarmowego;
• choroby zapalne jelit, zwłaszcza ze zwężeniami, po resekcjach lub z zaburzeniami motoryki;
• przewlekłe zapalenie trzustki i inne stany zaburzające działanie enzymów trzustkowych;
• niedobory odporności, które mogą osłabiać kontrolę mikroorganizmów w jelicie cienkim;
• leki spowalniające motorykę, np. opioidy; długotrwałe stosowanie inhibitorów pompy protonowej bywa wiązane ze zwiększonym ryzykiem SIBO, ponieważ leki te zmniejszają wydzielanie kwasu żołądkowego, ale nie jest to wskazanie do samodzielnego odstawienia terapii [3].

W przypadku nieprawidłowości anatomicznych zastój treści może sprzyjać nadmiernemu namnażaniu bakterii. Innym zagadnieniem są uchyłki jelita grubego; nie należy ich automatycznie utożsamiać z uchyłkami jelita cienkiego, które mogą mieć inne znaczenie w rozwoju SIBO.

Przerost bakteryjny może współwystępować także z chorobą Leśniowskiego-Crohna, celiakią lub po zabiegach bariatrycznych. Samo zmniejszenie liczby bakterii w jelicie cienkim nie usuwa przyczyny, jeśli nadal występuje zwężenie odcinka jelita, zaburzenie motoryki lub inny czynnik podtrzymujący zastój. Nawroty SIBO są częstsze, gdy nie uda się skorygować zaburzenia predysponującego do rozrostu [2].

Dolegliwości w nadbrzuszu i dyskomfort w jamie brzusznej nie są swoiste dla SIBO. Podobne objawy ze strony układu pokarmowego mogą występować w dyspepsji, refluksie żołądkowo-przełykowym lub chorobie wrzodowej, dlatego potrzebna bywa diagnostyka różnicowa.

SIBO i IMO to odrębne pojęcia. W SIBO problemem jest nadmierny rozrost bakterii w jelicie cienkim. IMO, czyli zespół rozrostu metanogenów (intestinal methanogen overgrowth), dotyczy metanogenów, które produkują metan i należą do archeonów. Mogą występować zarówno w jelicie cienkim, jak i w jelicie grubym, dlatego określenie „metanowe SIBO” jest mniej precyzyjne. Wzrost produkcji metanu wiąże się częściej z zaparciem i wolniejszym pasażem jelitowym [6].

SIBO często bywa rozważane u osób, u których rozpoznano zespół jelita drażliwego, ponieważ część objawów IBS — wzdęcia, bóle brzucha i zmiana rytmu wypróżnień — jest podobna. Zespół jelita nadwrażliwego to inne określenie używane w odniesieniu do IBS. Nie oznacza to jednak, że IBS jest skutkiem SIBO. Krytyczny przegląd ESNM i ANMS z 2024 r. podkreśla, że związek SIBO z IBS pozostaje nieudowodniony, a testy oddechowe — zwłaszcza z laktulozą — mogą dawać wyniki fałszywie dodatnie z powodu szybkiego pasażu do jelita grubego [4]. Z tego powodu zbliżone dolegliwości wymagają oceny całego obrazu klinicznego, a nie automatycznego rozpoznawania zespołu rozrostu bakteryjnego.

Leczenie SIBO powinno obejmować trzy elementy: ograniczenie nadmiernego rozrostu, poszukiwanie i korygowanie przyczyny oraz uzupełnianie stwierdzonych niedoborów. AGA Clinical Practice Update podkreśla, że postępowanie w zespole rozrostu bakteryjnego w dużej mierze pozostaje empiryczne, a baza danych dotyczących optymalnego doboru antybiotyków jest ograniczona [2]. W przypadku SIBO nie ma więc jednego uniwersalnego schematu leczenia dla wszystkich pacjentów.

W leczeniu SIBO lekarz może rozważyć antybiotykoterapię. Rifaksymina należy do najczęściej stosowanych i najlepiej przebadanych antybiotyków w SIBO i działa głównie w świetle przewodu pokarmowego, ale wybór leku zależy od obrazu klinicznego, wyniku badań i chorób współistniejących; działania niepożądane oraz interakcje również wymagają oceny [6]. Badania wskazują, że antybiotyki mogą częściej wiązać się z poprawą objawową niż brak antybiotykoterapii, jednak dostępne próby są niewielkie i heterogeniczne, więc nie uzasadniają jednego schematu dla każdej grupy pacjentów [7]. Nie należy samodzielnie dobierać leku ani powtarzać kuracji na podstawie samych uporczywych objawów.

W leczeniu SIBO równie ważne jest ograniczenie czynnika, który sprzyja nawrotom. Jeśli przyczyną są zaburzenia motoryki, zrosty pooperacyjne, zwężenia czy choroba podstawowa, postępowanie powinno uwzględniać właśnie ten problem. W przypadku nieprawidłowości anatomicznych samo leczenie przeciwbakteryjne może nie usuwać mechanizmu prowadzącego do nawrotów. Długotrwałe stosowanie antybiotyków może prowadzić do działań niepożądanych i selekcji opornych drobnoustrojów, dlatego wymaga szczególnej ostrożności [2].

Dieta low FODMAP, nazywana również dietą FODMAP, ogranicza fermentujące oligo-, di- i monosacharydy oraz poliole, czyli grupę łatwo fermentujących węglowodanów. U części osób może zmniejszać wzdęcia, bóle brzucha i nadmierne gromadzenie gazów, szczególnie gdy współistnieją objawy jelita drażliwego. Aktualny konsensus z 2026 r. wskazuje jednak, że dowody na eradykację SIBO za pomocą diety low FODMAP, probiotyków, prebiotyków czy diety bezglutenowej są ograniczone; w leczeniu SIBO żywienie może pełnić rolę objawową, a nie zastępować postępowania ukierunkowanego na przyczynę [6].

Nie istnieje jedna odpowiedź na pytanie, jaka dieta jest najlepsza dla każdej osoby z SIBO ani czego unikać bez wyjątku. Dieta low FODMAP nie jest po prostu dietą niskowęglowodanową — ogranicza konkretne rodzaje fermentujących węglowodanów, a nie wszystkie źródła węglowodanów. Produkty w codziennej diecie powinny być dobierane do tolerancji, stanu odżywienia i chorób współistniejących. Pieczywo bezglutenowe nie jest automatycznie produktem low FODMAP, a mleko krowie może być dobrze tolerowane przez osoby bez nietolerancji laktozy. Zbyt szerokie i długotrwałe eliminacje mogą nasilać objawy związane z niedostateczną podażą energii lub składników odżywczych oraz zwiększać ryzyko niedoborów pokarmowych, dlatego restrykcje powinny być czasowe i mieć plan rozszerzania jadłospisu.

Stosowanie probiotyków w SIBO nie ma obecnie wystarczająco jednolitych dowodów, aby zalecać je rutynowo każdemu pacjentowi. Nie można stwierdzić, że probiotyki zawsze nasilają objawy SIBO, jednak u części osób określone preparaty mogą nasilać wzdęcia lub inne uciążliwe dolegliwości, dlatego ich stosowanie powinno być indywidualizowane [6]. Suplementację witaminy B12, żelaza lub innych składników należy rozważać wtedy, gdy badania potwierdzą niedobory, zamiast stosować ją automatycznie u wszystkich osób z SIBO [2].

Candida albicans nie jest bakterią. Nadmierny wzrost grzybów w jelicie cienkim określa się jako SIFO (small intestinal fungal overgrowth), a nie SIBO. Oba stany mogą dawać podobne dolegliwości, ale nie powinny być utożsamiane.