Zapalenie zatok – objawy, przyczyny i leczenie

Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych rozpoznaje się, gdy dolegliwości utrzymują się przez co najmniej 12 tygodni i istnieją obiektywne cechy stanu zapalnego w badaniu laryngologicznym, endoskopii nosa lub tomografii komputerowej [2]. W takim przypadku domowe sposoby nie zastępują diagnostyki i leczenia przyczynowego.

• Zatoki przynosowe to wypełnione powietrzem przestrzenie w kościach czaszki, połączone z jamą nosową.
• Najbardziej typowe objawy zapalenia zatok to zatkany nos, wydzielina z nosa lub spływająca po tylnej ścianie gardła, ból albo uczucie rozpierania twarzy oraz upośledzenie węchu.
• Ostre zapalenie zatok jest zwykle następstwem infekcji wirusowej. Sam żółty lub zielony kolor wydzieliny nie przesądza o podłożu bakteryjnym.
• Podejrzenie bakteryjnego zapalenia zatok wzrasta, gdy objawy trwają dłużej niż 10 dni bez poprawy, są od początku ciężkie albo nasilają się po początkowej poprawie.
• Przewlekłe zapalenie zatok trwa co najmniej 12 tygodni i wymaga potwierdzenia stanu zapalnego w badaniu.
• W łagodzeniu objawów mogą pomagać leki przeciwbólowe, płukanie nosa roztworem soli oraz – w określonych sytuacjach – glikokortykosteroidy donosowe. Dobór leków powinien uwzględniać przeciwwskazania.
• Obrzęk powiek, zaburzenia widzenia, bardzo silny ból głowy, sztywność karku lub zaburzenia świadomości wymagają pilnej oceny medycznej.

Więcej informacji o jednej z możliwych postaci choroby zawiera artykuł: Bakteryjne zapalenie zatok: co musisz wiedzieć?. Inne materiały dotyczące zdrowia uszu, nosa i gardła znajdują się w odpowiednim dziale tematycznym Medicept.

• zdrowie uszu, nosa i gardła

Zatoki przynosowe to puste przestrzenie znajdujące się w kościach twarzoczaszki. Wyróżnia się zatoki szczękowe, czołowe, sitowe i klinowe. Są one połączone niewielkimi ujściami z jamą nosową i pokryte błoną śluzową, która uczestniczy między innymi w oczyszczaniu i nawilżaniu wdychanego powietrza.

W czasie infekcji lub reakcji alergicznej może dojść do zapalenia błony śluzowej nosa i zatok. Obrzęk błony śluzowej zwęża ujścia zatok, utrudnia odpływ śluzu i sprzyja zaleganiu wydzieliny. Powstający stan zapalny obejmuje zazwyczaj jednocześnie śluzówkę nosa i zatok przynosowych, dlatego w terminologii medycznej często używa się określenia zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych, czyli rinosinusitis [2].

Umiejscowienie dolegliwości nie zawsze precyzyjnie wskazuje chorą zatokę. Ból odczuwany w policzku, szczęce lub zębach może towarzyszyć zapaleniu zatok szczękowych. Ucisk w okolicy czoła bywa kojarzony z zajęciem zatok czołowych, a ból między oczami – z zatokami sitowymi. Zatoki klinowe znajdują się w głębi czaszki, dlatego związane z nimi dolegliwości mogą być mniej swoiste.

Ostre zapalenie zatok rozwija się najczęściej w następstwie przeziębienia. Początkowo ma zwykle podłoże wirusowe, a typowy czas trwania objawów może wynosić 2–3 tygodnie. Wiele infekcji ustępuje samoistnie, dlatego przy objawach trwających do 10 dni bez istotnego pogorszenia zwykle nie zaleca się rutynowego stosowania antybiotyków [1].

Bakteryjne zapalenie zatok stanowi mniejszość przypadków ostrego zapalenia zatok. Można je podejrzewać, gdy:

• dolegliwości utrzymują się ponad 10 dni bez wyraźnej poprawy;
• po początkowym łagodnieniu dochodzi do ponownego nasilenia objawów;
• od początku występują ciężkie objawy, na przykład wysoka gorączka połączona z ropną wydzieliną lub silnym, miejscowym bólem twarzy [1].

W nadkażeniu bakteryjnym mogą uczestniczyć między innymi Streptococcus pneumoniae i Haemophilus influenzae. Sam kolor wydzieliny nie pozwala jednak odróżnić infekcji wirusowej od bakteryjnej.

Objawy zapalenia zatok mogą przypominać przeziębienie. Najbardziej charakterystyczne są:

• niedrożność nosa i uczucie zatkanego nosa;
• katar przedni lub spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła;
• gęsta wydzielina z nosa, niekiedy żółta lub zielona;
• ból zatok, uczucie ucisku albo rozpierania w okolicach twarzy;
• osłabienie lub upośledzenie węchu;
• ból głowy;
• ból zębów, zwłaszcza w obrębie górnej szczęki;
• kaszel spowodowany spływaniem wydzieliny;
• nieprzyjemny zapach z ust lub nieświeży oddech;
• stan podgorączkowy, gorączka, złe samopoczucie, ogólne osłabienie i zmęczenie [5].

Ból zatok może nasilać się przy pochylaniu głowy, kaszlu lub nagłej zmianie ciśnienia. Przy zapaleniu zatok szczękowych ból odczuwany jest często w policzkach, pod oczami albo w okolicy zębów. Niekiedy pojawia się również uczucie pełności lub ból ucha, wynikający z równoczesnego obrzęku struktur nosa i nosogardła.

Warto pamiętać, że ból głowy bez niedrożności nosa i wydzieliny nie jest typowym obrazem zapalenia zatok. Za dolegliwości przypisywane chorym zatokom mogą odpowiadać również migrena, napięciowy ból głowy, choroby zębów albo neuralgia.

Najczęstszą przyczyną ostrego zapalenia zatok są wirusy wywołujące infekcje górnych dróg oddechowych. Obrzęk śluzówki nosa blokuje wówczas ujścia zatok i zaburza ich wentylację. W niewielkiej części przypadków dochodzi do nadkażenia bakteryjnego [3].

Do innych przyczyn choroby i czynników sprzyjających należą:

• alergiczny nieżyt nosa;
• polipy nosa;
• skrzywienie przegrody nosowej lub przerost małżowin nosowych;
• palenie tytoniu i bierne narażenie na dym papierosowy;
• zanieczyszczenia i substancje drażniące obecne w powietrzu;
• nieprawidłowości odporności;
• zakażenia zębopochodne;
• urazy lub zabiegi w obrębie nosa i zatok.

Krzywa przegroda nosowa nie zawsze powoduje dolegliwości, ale znaczne skrzywienie przegrody może utrudniać wentylację jamy nosa. Z kolei zapalenie zatok szczękowych bywa niekiedy związane z zakażeniem korzenia górnego zęba, ponieważ dno zatoki znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie zębów szczęki.

Osoby, u których objawy pojawiają się po kontakcie z alergenami, mogą przeczytać także materiał o tym, jak przebiega alergiczne zapalenie zatok.

Zapalenie zatok – leczenie zależy od czasu trwania, nasilenia objawów, prawdopodobnej przyczyny i chorób współistniejących. Podstawą leczenia ostrej infekcji wirusowej jest łagodzenie bólu i niedrożności nosa oraz obserwacja przebiegu choroby. Antybiotyk nie działa na wirusy i nie jest potrzebny w większości infekcji zatok [3].

Leki objawowe mogą obejmować paracetamol albo niesteroidowe leki przeciwzapalne, na przykład ibuprofen. Należy przestrzegać informacji z ulotki i uwzględnić przeciwwskazania, takie jak choroba wrzodowa, choroby nerek, niektóre choroby układu krążenia, ciąża lub przyjmowanie leków przeciwkrzepliwych.

Płukanie nosa wodą morską lub roztworem soli fizjologicznej pomaga usuwać zalegającą wydzielinę i alergeny. Do płukania zatok należy używać preparatów przeznaczonych do tego celu albo wody sterylnej, destylowanej bądź wcześniej przegotowanej i ostudzonej. Urządzenie trzeba po każdym użyciu dokładnie umyć i wysuszyć [6].

Glikokortykosteroidy donosowe działają miejscowo i łagodzą stan zapalny błony śluzowej. Są szczególnie istotne w przewlekłym zapaleniu zatok, przy polipach nosa i współistniejącym alergicznym nieżycie. W ostrym zapaleniu lekarz może rozważyć je między innymi wtedy, gdy objawy trwają dłużej niż 10 dni [1].

Preparaty obkurczające naczynia krwionośne błony śluzowej mogą przynosić szybką ulgę, ale donosowych kropli i aerozoli nie należy używać dłużej, niż wskazano w ulotce. Zbyt długie stosowanie grozi polekowym nieżytem nosa i nasileniem niedrożności. Doustne leki na zatoki zawierające substancje obkurczające również nie są odpowiednie dla każdego, zwłaszcza przy nadciśnieniu lub niektórych chorobach serca.

Leki przeciwhistaminowe są uzasadnione przede wszystkim przy współistniejącej alergii. Nie powinny być automatycznie stosowane w każdej infekcji, ponieważ część z nich może zagęszczać wydzielinę.

Osoby zastanawiające się, co na zapalenie zatok można zastosować w domu, mogą rozważyć:

• regularne płukanie nosa roztworem soli fizjologicznej;
• odpowiednie nawodnienie;
• odpoczynek i unikanie intensywnego wysiłku podczas ostrej infekcji;
• utrzymywanie umiarkowanej wilgotności powietrza;
• ciepłe okłady na okolice twarzy, jeżeli są dobrze tolerowane;
• unikanie dymu papierosowego i innych substancji drażniących.

Inhalacje parowe nie mają dobrze potwierdzonej skuteczności w leczeniu zapalenia zatok, a para z bardzo gorącej wody może spowodować oparzenie. Bezpieczniejszym rozwiązaniem bywa ciepły prysznic lub nawilżanie powietrza. Dodatek olejków eterycznych może podrażniać śluzówkę nosa, wywołać skurcz oskrzeli albo reakcję alergiczną.

Decyzję o antybiotykoterapii podejmuje lekarz na podstawie przebiegu choroby. O podłożu bakteryjnym może świadczyć utrzymywanie się objawów bez poprawy ponad 10 dni, wyraźne pogorszenie po początkowej poprawie albo ciężkie objawy utrzymujące się przez kilka dni [1].

Kolor wydzieliny nie jest samodzielnym wskazaniem do leczenia antybiotykiem. Dobór preparatu i czas terapii zależą między innymi od wieku, alergii, chorób współistniejących, wcześniejszego stosowania antybiotyków oraz lokalnych danych o oporności bakterii. Szczegółowe kryteria omawia artykuł Kiedy i jaki antybiotyk na zatoki?.

W przewlekłym zapaleniu zatok podstawą leczenia są zazwyczaj regularne płukanie nosa i glikokortykosteroidy donosowe. W zależności od przyczyny i nasilenia objawów laryngolog może rozważyć inne leczenie farmakologiczne, terapię chorób współistniejących albo leczenie chirurgiczne [2].

Operacja endoskopowa może być brana pod uwagę, gdy odpowiednio prowadzone leczenie zachowawcze nie zapewnia kontroli choroby, a badania potwierdzają zmiany zapalne lub anatomiczne utrudniające wentylację zatok. Zabieg nie zastępuje jednak dalszego leczenia przeciwzapalnego i kontroli laryngologicznej.

Konsultacja jest wskazana, gdy objawy trwają dłużej niż 10 dni bez poprawy, wyraźnie nasilają się po okresie poprawy, regularnie nawracają albo utrzymują się przez 12 tygodni. Oceny wymaga również silny jednostronny ból, wysoka temperatura, znaczne osłabienie oraz nieskuteczność prawidłowo stosowanych leków przeciwbólowych.

Podczas konsultacji przez lekarza online można omówić czas trwania objawów, przyjmowane leki, choroby przewlekłe i potrzebę dalszego badania stacjonarnego. Badanie bezpośrednie jest szczególnie ważne przy nietypowych lub nasilonych dolegliwościach.

Pilnej pomocy wymagają niepokojące objawy mogące wskazywać na szerzenie się zakażenia do tkanek oczodołu lub struktur położonych w głębi czaszki:

• obrzęk lub zaczerwienienie powiek i okolicy oka;
• zaburzenia widzenia, podwójne widzenie albo ograniczenie ruchów gałki ocznej;
• silny ból głowy o nietypowym charakterze;
• sztywność karku, światłowstręt, zaburzenia świadomości lub drgawki;
• szybko pogarszający się stan ogólny.

Powikłania, takie jak zapalenie tkanek oczodołu, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, ropień mózgu lub zapalenie kości, występują rzadko, ale wymagają szybkiego leczenia szpitalnego [2].