Zapalenie zatok – objawy, rodzaje, przyczyny i leczenie

Najczęstszą przyczyną ostrego zapalenia zatok jest infekcja wirusowa górnych dróg oddechowych. U części pacjentów dochodzi do nadkażenia bakteryjnego, natomiast przewlekłe zapalenie ma bardziej złożone podłoże. Znaczenie mogą mieć alergia, polipy nosa, zaburzenia odpływu wydzieliny, przewlekły stan zapalny oraz nieprawidłowości anatomiczne, takie jak skrzywienie przegrody nosowej [1].

Leczenie zapalenia zatok zależy od czasu trwania, przyczyny i nasilenia objawów. Antybiotyk nie jest potrzebny w większości ostrych przypadków. W łagodzeniu objawów mogą pomóc odpowiednie nawodnienie, leki przeciwbólowe oraz prawidłowo wykonane płukanie nosa solą fizjologiczną. Objawy alarmowe, takie jak obrzęk powiek, zaburzenia widzenia, bardzo silny ból głowy lub zaburzenia świadomości, wymagają pilnej oceny medycznej.

• Najbardziej charakterystyczne objawy zapalenia zatok to niedrożność nosa, wydzielina z nosa lub spływająca po tylnej ścianie gardła, ucisk twarzy i osłabienie węchu.
• Ostre zapalenie zatok przynosowych najczęściej ma podłoże wirusowe i zwykle wymaga leczenia objawowego, a nie antybiotyku.
• Objawy utrzymujące się co najmniej 10 dni bez poprawy albo nasilające się po początkowej poprawie mogą wskazywać na ostre bakteryjne zapalenie zatok [2].
• Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych rozpoznaje się, gdy dolegliwości utrzymują się przez co najmniej 12 tygodni i istnieją obiektywne cechy zapalenia [1].
• Płukanie nosa roztworem soli może wspomagać oczyszczanie jamy nosa; do irygacji należy używać wyłącznie wody sterylnej, destylowanej albo wcześniej przegotowanej i ostudzonej [5][6].
• Silny obrzęk wokół oka, podwójne widzenie, pogorszenie wzroku, sztywność karku lub gwałtownie narastający ból wymagają pilnej pomocy.

Więcej o infekcji o podłożu bakteryjnym wyjaśnia materiał: bakteryjne zapalenie zatok: co musisz wiedzieć. Inne choroby tej okolicy opisuje również przewodnik gardło, zatoki i uszy.

• gardło, zatoki i uszy
• Zapalenie zatok ‒ sprawdź, jak walczyć z tym schorzeniem
• Grzybicze zapalenie gardła – przyczyny, objawy, leczenie

Zatoki przynosowe to wypełnione powietrzem przestrzenie położone w kościach czaszki i kościach twarzoczaszki. Łączą się z jamą nosową przez niewielkie ujścia. Wyróżnia się zatoki szczękowe, zatoki czołowe, zatoki sitowe oraz zatoki klinowe położone w głębi czaszki.

Błona śluzowa nosa i zatok produkuje śluz, który uczestniczy w nawilżaniu i oczyszczaniu wdychanego powietrza. Gdy rozwija się proces zapalny, pojawiają się obrzęk błony śluzowej oraz zwiększona ilość wydzieliny. Zwężenie ujść zatok utrudnia jej odpływ, co może powodować niedrożność nosa, uczucie rozpierania i ból odczuwany w okolicach twarzy.

Określenie chore zatoki obejmuje różne stany. Podobne dolegliwości mogą występować w infekcji wirusowej, bakteryjnym zapaleniu zatok, alergicznym zapaleniu błony śluzowej nosa, migrenie, chorobach zębów albo przy nieprawidłowościach anatomicznych. Z tego powodu sam ból zatok nie przesądza o przyczynie choroby.

Ostre zapalenie pojawia się najczęściej podczas przeziębienia lub bezpośrednio po nim. Ostre wirusowe zapalenie zatok zwykle wiąże się z katarem, zatkaniem nosa, uciskiem twarzy, gorszym węchem i ogólnym osłabieniem. W przebiegu ostrego zapalenia zatok dolegliwości powinny stopniowo słabnąć.

Ostre bakteryjne zapalenie zatok jest mniej częste. Może być podejrzewane, gdy objawy ostrego zapalenia zatok utrzymują się przez co najmniej 10 dni bez poprawy albo gdy po początkowym złagodzeniu dochodzi do wyraźnego ponownego pogorszenia. Podłoże bakteryjne może być bardziej prawdopodobne także przy wysokiej gorączce, nasilonym jednostronnym bólu twarzy oraz ropnej wydzielinie, ale pojedynczy objaw nie pozwala samodzielnie potwierdzić zakażenia [2][3].

Nawracające zapalenie zatok oznacza występowanie kolejnych ostrych epizodów, pomiędzy którymi dolegliwości ustępują całkowicie. Rzadziej rozpoznaje się grzybicze zapalenie zatok. Może mieć ono różne postacie, od przewlekłej reakcji zapalnej po szybko postępującą chorobę u osób z istotnie osłabioną odpornością.

Zapalenie zatok szczękowych może być związane również z chorobami górnych zębów. Ból zębów nie zawsze oznacza jednak problem stomatologiczny, a ból policzków nie zawsze pochodzi z zatok. Niekiedy infekcja rozwija się po chorobie zęba lub leczeniu kanałowym i wymaga jednoczesnej oceny laryngologicznej oraz stomatologicznej.

Najczęstszą przyczyną ostrego zapalenia zatok jest infekcja wirusowa górnych dróg oddechowych. Podczas infekcji dochodzi do obrzęku śluzówki nosa i zablokowania ujść zatok. Zalegająca wydzielina i zaburzone oczyszczanie błony śluzowej mogą sprzyjać nadkażeniu bakteryjnemu, ale występuje ono tylko w części przypadków.

Ryzyko nawracających lub przewlekłych dolegliwości mogą zwiększać:

• alergiczny nieżyt nosa,
• polipy nosa,
• skrzywienie przegrody i inne zwężenia jamy nosa,
• przewlekłe narażenie na dym papierosowy i zanieczyszczenia,
• astma oraz niektóre zaburzenia odporności,
• choroby zębów szczęki,
• długotrwałe przebywanie w bardzo suchym lub drażniącym środowisku.

Krzywa przegroda nosowa nie zawsze powoduje zapalenie. Może jednak utrudniać wentylację i odpływ wydzieliny. Podobnie skrzywienie przegrody nie oznacza automatycznie konieczności operacji – znaczenie ma nasilenie dolegliwości i wynik badania laryngologicznego.

Rozpoznanie ostrego, niepowikłanego zapalenia zatok opiera się zwykle na wywiadzie i badaniu. Lekarz ocenia czas trwania objawów, ich lokalizację, przebieg, temperaturę ciała, wygląd jamy nosa oraz obecność objawów alarmowych.

Rutynowe wykonywanie badań obrazowych przy typowym ostrym zapaleniu zatok nie jest zalecane. Tomografia komputerowa ma większe znaczenie w diagnostyce przewlekłego zapalenia zatok, przed planowanym leczeniem chirurgicznym oraz przy podejrzeniu powikłań lub innej choroby [1][2]. Rezonans magnetyczny może być rozważany w szczególnych sytuacjach, na przykład przy podejrzeniu szerzenia się procesu poza zatoki.

Badanie endoskopowe pozwala ocenić błonę śluzową, ujścia zatok, polipy nosa i charakter wydzieliny. Testy alergiczne mogą być pomocne, gdy przebieg sugeruje alergię. Wynik w badaniu krwi, na przykład podwyższone markery zapalne, nie potwierdza samodzielnie bakteryjnego zapalenia zatok. Pobranie materiału w celu wykonania posiewu rozważa się głównie w przypadkach nietypowych, ciężkich, powikłanych albo opornych na dotychczasowe leczenie.

Podstawą leczenia ostrego zapalenia zatok o typowym wirusowym przebiegu jest łagodzenie objawów. Lekarz może rozważyć leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe, na przykład paracetamol albo niesteroidowe leki przeciwzapalne, z uwzględnieniem przeciwwskazań, przyjmowanych leków i chorób współistniejących.

Leki obkurczające naczynia błony śluzowej działają miejscowo i mogą krótkotrwale poprawiać drożność nosa. Nie należy ich jednak używać dłużej, niż wskazuje ulotka lub lekarz, ponieważ zbyt długie stosowanie może nasilać polekową niedrożność nosa.

Antybiotyki są stosowane w leczeniu bakteryjnego zapalenia zatok, lecz nie działają na wirusowe zapalenie zatok. Aktualne wytyczne dopuszczają u wybranych dorosłych z niepowikłaną chorobą obserwację bez natychmiastowego antybiotyku, pod warunkiem możliwości kontroli i rozpoczęcia leczenia w razie braku poprawy [2][3].

W przewlekłym zapaleniu zatok podstawą leczenia zachowawczego są często glikokortykosteroidy donosowe oraz płukanie nosa roztworem soli. Glikokortykosteroidy donosowe działają miejscowo i ograniczają stan zapalny błony śluzowej. Wymagają regularnego stosowania zgodnie z zaleceniem, a prawidłowa technika podawania wpływa na skuteczność i bezpieczeństwo [1].

Gdy przewlekłe zapalenie zatok przynosowych współistnieje z alergicznym nieżytem nosa, lekarz może uwzględnić leki przeciwhistaminowe lub inne preparaty przeciwalergiczne. Aktualne zalecenia dotyczące alergicznego nieżytu nosa wskazują na ważną rolę donosowych glikokortykosteroidów, szczególnie przy nasilonej niedrożności nosa [4].

Jeżeli leczenie zachowawcze nie daje efektów, a objawy i zmiany w badaniach utrzymują się, laryngolog może rozważyć leczenie chirurgiczne. Zabieg chirurgiczny ma poprawić drożność i wentylację zatok oraz umożliwić skuteczniejsze leczenie miejscowe. Nie usuwa jednak wszystkich przyczyn przewlekłego zapalenia, dlatego po operacji nadal może być potrzebne leczenie przeciwzapalne.

Domowe sposoby mogą wspierać łagodzenie objawów, ale nie zastępują konsultacji, gdy przebieg jest ciężki, nietypowy lub przewlekły. Pomocne bywają:

• odpowiednie nawodnienie,
• odpoczynek,
• nawilżacz powietrza, jeżeli powietrze w pomieszczeniu jest suche,
• unikanie dymu papierosowego i innych substancji drażniących,
• ciepłe okłady na okolice twarzy, jeśli przynoszą ulgę,
• regularne płukanie nosa solą fizjologiczną lub gotowym roztworem wody morskiej.

Płukanie nosa może pomagać w usuwaniu zalegającej wydzieliny i alergenów oraz wspierać nawilżenie błony śluzowej. W przewlekłym zapaleniu zatok irygacja solą może poprawiać część dolegliwości, choć wielkość korzyści zależy między innymi od techniki i rodzaju roztworu [5].

Do płukania zatok nie wolno używać nieprzegotowanej wody z kranu. Bezpieczne są woda destylowana, sterylna albo wcześniej przegotowana i ostudzona. Urządzenie trzeba myć i suszyć zgodnie z instrukcją producenta [6].

Inhalacje parowe mogą dawać krótkotrwałe odczucie nawilżenia, ale nie ma mocnych dowodów, że leczą stan zapalny lub skracają chorobę. Gorąca para stwarza ryzyko oparzenia, dlatego bezpieczniejsza jest ciepła kąpiel lub nawilżanie powietrza niż pochylanie się nad naczyniem z wrzątkiem. Nie należy także wprowadzać do nosa nierozcieńczonych olejków eterycznych.