Zapalenie zatok – objawy, przyczyny i leczenie

• Najczęstszą przyczyną zapalenia zatok są wirusy. Bakterie mogą odpowiadać za nadkażenie po infekcji wirusowej, ale nie każda gęsta wydzielina oznacza podłoże bakteryjne.
• Ostre zapalenie zatok przynosowych może powodować zatkany nos, wydzielinę, ból lub uczucie rozpierania twarzy oraz osłabienie węchu.
• Podejrzenie ostrego bakteryjnego zapalenia zatok wzrasta, gdy dolegliwości utrzymują się ponad 10 dni bez poprawy, są bardzo silne albo nasilają się po około 5 dniach wstępnej poprawy [1].
• Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych rozpoznaje się, gdy charakterystyczne dolegliwości utrzymują się przez co najmniej 12 tygodni i zostaną potwierdzone w badaniu laryngologicznym, endoskopowym lub obrazowym [3].
• Antybiotyki nie są zazwyczaj potrzebne u większości osób z ostrym zapaleniem zatok. Leczenie antybiotykiem lekarz rozważa przy obrazie wskazującym na zakażenie bakteryjne [2].
• Pilnej oceny wymagają między innymi obrzęk powiek, zaburzenia widzenia, silny jednostronny ból głowy, sztywność karku, zaburzenia świadomości lub objawy neurologiczne [4].

Więcej materiałów o infekcjach nosa, uszu i gardła znajduje się w dziale choroby gardła i zatok. Informacje o tym, jak rozwijają się zakażenia wirusowe, znajdziesz również w artykule infekcja wirusowa – co warto wiedzieć.

Zatoki przynosowe to puste przestrzenie połączone z jamą nosową. Obejmują zatoki szczękowe, zatoki czołowe, zatoki sitowe oraz zatoki klinowe położone głębiej w czaszce. Ich błona śluzowa uczestniczy między innymi w ogrzewaniu, nawilżaniu i oczyszczaniu wdychanego powietrza.

Zapalenie zatok przynosowych oznacza zapalenie błony śluzowej nosa i zatok. Obrzęk błony śluzowej może zwężać ujścia zatok, ograniczać odpływ śluzu i prowadzić do zalegania wydzieliny. Proces zapalny może wywoływać niedrożność nosa, ucisk, ból odczuwany w okolicach twarzy oraz spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła [1].

Określenie chore zatoki nie wskazuje jeszcze przyczyny dolegliwości. Podobne objawy mogą mieć podłoże wirusowe, bakteryjne, alergiczne, anatomiczne, stomatologiczne, a rzadziej grzybicze. Dlatego zapalenie zatok i jego leczenie wymagają uwzględnienia czasu trwania, nasilenia objawów i chorób współistniejących.

Główne rodzaje zapalenia zatok różnią się przede wszystkim długością trwania i przebiegiem.

Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych oznacza utrzymywanie się przez co najmniej 12 tygodni dwóch lub więcej charakterystycznych dolegliwości, z których jedną powinna być niedrożność nosa albo wydzielina. Mogą im towarzyszyć ucisk twarzy oraz upośledzenie węchu. Rozpoznanie wymaga również obiektywnego potwierdzenia stanu zapalnego, na przykład w endoskopii nosa lub tomografii komputerowej [3].

Przewlekłe zapalenie zatok może przebiegać z polipami nosa albo bez nich. Nie jest po prostu przedłużającym się zakażeniem bakteryjnym. To złożony, przewlekły stan zapalny, na który mogą wpływać alergie, astma, polipy, nieprawidłowa anatomia nosa oraz zaburzenia odporności.

Grzybicze zapalenie zatok jest rzadkie. Inwazyjne postacie występują głównie u osób z istotnie osłabioną odpornością i wymagają pilnej diagnostyki specjalistycznej.

Najbardziej charakterystyczne objawy zapalenia zatok to:

• zatkany nos lub utrudnione oddychanie przez nos;
• wydzielina z nosa albo spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła;
• uczucie ucisku lub rozpierania w obrębie twarzy;
• ból zatok i ból głowy;
• pogorszenie albo utrata węchu;
• kaszel, zwłaszcza przy spływaniu wydzieliny;
• stan podgorączkowy lub gorączka;
• ogólne rozbicie i osłabienie;
• nieświeży oddech albo nieprzyjemny zapach z ust.

Ból zatok może nasilać się przy pochylaniu głowy, ale nie jest to objaw swoisty wyłącznie dla zapalenia zatok. Lokalizacja dolegliwości bywa zależna od zajętej okolicy:

• zatoki szczękowe – ból policzków, górnej szczęki lub ból zębów;
• zatoki czołowe – ucisk i ból w okolicy czoła;
• zatoki sitowe – ból w okolicy nasady nosa i między oczami;
• zatoki klinowe – głębiej położony, trudny do zlokalizowania ból głowy.

Ból ucha lub uczucie zatkania uszu może wynikać z obrzęku w nosogardle i zaburzenia drożności trąbek słuchowych. Sam ból głowy bez niedrożności nosa lub wydzieliny znacznie rzadziej wskazuje na zapalenie zatok i wymaga rozważenia innych przyczyn [1].

Najczęstszą przyczyną ostrego zapalenia zatok są wirusy wywołujące infekcje górnych dróg oddechowych. Bakterie mogą namnażać się wtórnie po infekcji wirusowej, gdy obrzęk śluzówki nosa utrudnia wentylację i odpływ wydzieliny z zatok. Nie oznacza to jednak, że każde ostre zapalenie wymaga antybiotyku [2].

Do innych przyczyn i czynników sprzyjających należą:

• alergiczny nieżyt nosa i przewlekły stan zapalny błony śluzowej;
• polipy nosa;
• skrzywienie przegrody nosowej lub przerost małżowin nosowych;
• dym papierosowy, pyły i zanieczyszczenia;
• infekcje stomatologiczne, zwłaszcza przy zapaleniu zatok szczękowych;
• zaburzenia odporności;
• wcześniejsze zabiegi lub urazy w obrębie nosa;
• rzadsze zakażenia grzybicze.

Krzywa przegroda nosowa nie musi powodować choroby, ale znaczne skrzywienie przegrody nosowej może utrudniać przepływ powietrza i drenaż zatok. W nawracających lub przewlekłych dolegliwościach jej znaczenie ocenia laryngolog.

To, co stosuje się na zapalenie zatok, zależy od przyczyny i przebiegu choroby. Leczenie zapalenia obejmuje zwykle łagodzenie objawów, poprawę drożności nosa oraz obserwację dynamiki dolegliwości.

Przy ostrym zapaleniu pomocne mogą być leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe, jeżeli pacjent nie ma przeciwwskazań do ich stosowania. Leki przeciwzapalne z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych nie są odpowiednie dla każdego, dlatego należy przestrzegać informacji z ulotki i uwzględnić choroby współistniejące.

Preparaty obkurczające naczynia błony śluzowej działają miejscowo i mogą krótkotrwale poprawiać drożność nosa. Nie należy stosować ich dłużej niż zaleca producent, ponieważ nadużywanie może nasilać obrzęk i prowadzić do polekowego nieżytu nosa. Leki przeciwhistaminowe mają uzasadnienie przede wszystkim wtedy, gdy dolegliwości są związane z alergią.

Antybiotyki nie są rutynowo zalecane przy objawach trwających około 10 dni lub krócej. Przy dłuższym przebiegu lekarz uwzględnia całokształt obrazu klinicznego, ponieważ nawet przedłużające się objawy mogą mieć nadal podłoże wirusowe [2]. Leczenie antybiotykiem jest rozważane przy rozpoznaniu lub wysokim prawdopodobieństwie ostrego bakteryjnego zapalenia zatok. Dobór leku i czas terapii zależą od wieku, alergii, ciężkości choroby, wcześniejszego leczenia oraz lokalnej oporności bakterii.

W przewlekłym zapaleniu zatok podstawą leczenia zachowawczego są zwykle glikokortykosteroidy donosowe oraz płukanie nosa roztworem soli. Preparaty donosowe działają miejscowo i mogą zmniejszać obrzęk oraz nasilenie dolegliwości, szczególnie w przewlekłym zapaleniu zatok z polipami nosa [3]. Leczenie chirurgiczne bywa rozważane, gdy prawidłowo prowadzone leczenie zachowawcze nie zapewnia kontroli objawów albo występują istotne zmiany anatomiczne. Kwalifikacja wymaga oceny laryngologicznej [6].

Domowe sposoby mogą łagodzić ból, uczucie zatkanego nosa i dyskomfort, ale nie zastępują diagnostyki przy nasilonych albo przedłużających się objawach.

Płukanie nosa solą fizjologiczną lub odpowiednio przygotowanym roztworem soli może wspierać usuwanie zalegającej wydzieliny i nawilżenie śluzówki nosa. Przy przewlekłym zapaleniu zatok regularne płukanie bywa stosowane jako element leczenia, chociaż siła dowodów zależy od techniki, objętości i badanego preparatu [7]. Do płukania należy używać gotowego preparatu albo wody sterylnej, destylowanej lub wcześniej przegotowanej i ostudzonej. Nie należy wprowadzać do nosa nieprzegotowanej wody z kranu.

Pomocne mogą być również:

• odpowiednie nawodnienie;
• nawilżanie powietrza, zwłaszcza w okresie jesienno-zimowym;
• unikanie dymu papierosowego;
• odpoczynek;
• ciepłe okłady na okolice twarzy, jeżeli przynoszą ulgę.

Inhalacje parowe wymagają ostrożności ze względu na ryzyko oparzenia. Nie ma potrzeby dodawania dużej ilości olejków eterycznych, które u części osób mogą podrażniać błonę śluzową lub nasilać objawy alergii. Witamina C nie zastępuje leczenia przy podejrzeniu zakażenia bakteryjnego.

Konsultacja jest wskazana, gdy objawy trwają dłużej niż 10 dni bez poprawy, pogarszają się po okresie złagodzenia, towarzyszy im wysoka temperatura lub silny ból zatok. Oceny wymaga także nawracające ostre zapalenie oraz przewlekłe zapalenie zatok utrzymujące się ponad 12 tygodni.

Podczas konsultacji przez usługę lekarz online można omówić czas trwania dolegliwości, ich dynamikę, przyjmowane leki i choroby współistniejące. Konsultacja zdalna nie zastępuje badania stacjonarnego, gdy potrzebna jest endoskopia nosa, ocena oczodołu, badanie neurologiczne lub pilna diagnostyka obrazowa.

Natychmiastowej pomocy wymagają objawy alarmowe, takie jak:

• obrzęk powiek lub okolicy oczodołu;
• ból przy poruszaniu gałki ocznej;
• podwójne widzenie, pogorszenie ostrości wzroku albo ograniczenie ruchomości oka;
• silny, narastający ból głowy;
• sztywność karku, światłowstręt, zaburzenia świadomości;
• drgawki, niedowład lub inne objawy neurologiczne;
• obrzęk czoła;
• ciężki stan ogólny lub objawy sepsy [4].

Powikłania, takie jak zapalenie tkanek oczodołu, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych czy ropień mózgu, występują rzadko, ale wymagają natychmiastowego leczenia szpitalnego.

Jeżeli infekcji nosa towarzyszy nasilony ból gardła lub trudności w połykaniu, pomocny może być materiał zapalenie gardła – kiedy udać się do lekarza. Szersze omówienie metod łagodzenia dolegliwości znajdziesz także w artykule Zapalenie zatok ‒ sprawdź, jak z tym walczyć!.

Ryzyka każdej infekcji nie da się całkowicie wyeliminować. Można jednak ograniczać czynniki sprzyjające utrzymywaniu się stanu zapalnego. Znaczenie ma unikanie dymu papierosowego, leczenie alergicznego nieżytu nosa, prawidłowe stosowanie leków donosowych oraz higiena urządzeń używanych do płukania zatok.

W nawracających dolegliwościach warto ocenić, czy ich przyczyną nie są polipy nosa, istotne skrzywienie przegrody, przewlekła alergia, choroby zębów lub zaburzenia odporności. Skuteczne leczenie zależy wtedy od rozpoznania czynnika podtrzymującego stan zapalny, a nie od powtarzania kolejnych antybiotykoterapii.