Półpasiec — objawy, leczenie i kiedy trzeba skonsultować się z lekarzem?
Półpasiec to choroba wirusowa, która często zaczyna się od bólu, pieczenia, mrowienia lub nadwrażliwości skóry. Dopiero później może pojawić się charakterystyczna, jednostronna wysypka z pęcherzykami. Półpasiec rozwija się u osób, które wcześniej chorowały na ospę wietrzną, ponieważ ten sam wirus może po latach uaktywnić się ponownie.
Szybka konsultacja z lekarzem jest szczególnie ważna, gdy objawy są świeże, ból jest silny, zmiany obejmują twarz, oko lub ucho albo pacjent ma obniżoną odporność. W takich sytuacjach nie warto zwlekać, ponieważ o sposobie postępowania powinien zdecydować lekarz po wywiadzie medycznym.
W Medicept możesz rozpocząć od konsultacji lekarskiej online lub teleporady lekarskiej. Lekarz podczas wywiadu oceni objawy i zdecyduje, czy taka forma pomocy jest wystarczająca, czy potrzebna jest pilna konsultacja stacjonarna. Jeśli po ocenie medycznej uzna to za zasadne, może również wystawić e-receptę na odpowiednie leczenie.
Lekarz Online – zawsze przy Tobie, gdziekolwiek jesteś
Z tego artykułu dowiesz się:
- Czym jest półpasiec?
- Przyczyny półpaśca — od czego dostaje się półpaśca?
- Jakie są pierwsze objawy półpaśca?
- Gdzie boli przy półpaścu?
- Jak wygląda półpasiec?
- Czy półpasiec jest zaraźliwy?
- Kto jest najbardziej narażony na półpasiec?
- Półpasiec u dorosłych i dzieci
- Odmiany półpaśca
- Półpasiec oczny — kiedy trzeba pilnie skontaktować się z lekarzem?
- Półpasiec uszny i porażenie nerwu twarzowego
- Kiedy trzeba skonsultować półpasiec z lekarzem?
- Jak wygląda leczenie półpaśca?
- Czy przy półpaścu można dostać e-receptę?
- Kiedy teleporada przy półpaścu może nie wystarczyć?
- Ile trwa półpasiec?
- Powikłania półpaśca
- Neuralgia popółpaścowa — przewlekły ból po półpaścu
- Czego nie robić przy podejrzeniu półpaśca?
- Profilaktyka półpaśca — szczepienia ochronne
- Konsultacja online przy półpaścu
- Podsumowanie
- FAQ
- Źródła
Czym jest półpasiec?
Półpasiec to choroba wywoływana przez reaktywację wirusa ospy wietrznej i półpaśca. Ten sam wirus powoduje ospę wietrzną, a po przechorowaniu nie znika całkowicie z organizmu. Varicella zoster virus, czyli wirus VZV, może pozostać uśpiony w zwojach nerwowych i po latach uaktywnić się ponownie jako herpes zoster.
Półpasiec nie oznacza, że pacjent właśnie zaraził się nową chorobą. Najczęściej półpasiec wynika z reaktywacji wirusa po wcześniejszym kontakcie z wirusem VZV i przebyciu ospy wietrznej. Dlatego półpasiec dotyczy przede wszystkim osób, które przeszły ospę wietrzną albo miały w przeszłości kontakt z wirusem ospy wietrznej.
Jeśli pojawia się jednostronny ból, pieczenie skóry i pęcherzykowa wysypka, warto skonsultować objawy z lekarzem, zamiast czekać, aż zmiany same ustąpią. Wczesna ocena ma szczególne znaczenie, gdy objawy pojawiły się niedawno.
Przyczyny półpaśca — od czego dostaje się półpaśca?
Przyczyny półpaśca są związane przede wszystkim z reaktywacją wirusa. Reaktywacja wirusa następuje zwykle wtedy, gdy odporność organizmu jest słabsza, na przykład po infekcji, w czasie przewlekłego stresu, przy chorobach przewlekłych albo u osób starszych. Półpasiec rozwija się u osób, które wcześniej chorowały na ospę lub przeszły ospę wietrzną.
Ryzyko zachorowania rośnie po 50. roku życia. Większą ostrożność powinny zachować osoby z obniżoną odpornością, pacjenci przyjmujący leki immunosupresyjne, osoby po leczeniu onkologicznym, po przeszczepach, z niedoborami odporności, a także osoby zakażone wirusem HIV. Znaczenie może mieć również leczenie immunosupresyjne.
U dzieci półpasiec występuje rzadziej, ale jest możliwy. Ryzyko może być większe, gdy dziecko miało kontakt z wirusem VZV bardzo wcześnie albo gdy matka chorowała na ospę w ciąży. Każde dziecko chore z podejrzeniem półpaśca powinno być ocenione przez lekarza.
Jakie są pierwsze objawy półpaśca?
Pierwsze objawy półpaśca często pojawiają się przed wystąpieniem wysypki. Pacjent może odczuwać ból, pieczenie, kłucie, mrowienie, przeczulicę skóry albo nadwrażliwość na dotyk. Objawy półpaśca mogą przypominać nerwoból, przeciążenie mięśni albo ból kręgosłupa.
U części osób występuje także stan podgorączkowy, osłabienie, uczucie rozbicia i ból głowy. Po kilku dniach może pojawić się bolesna wysypka z pęcherzykami. Półpasiec objawia się zwykle jednostronnie, dlatego ból i wysypka po jednej stronie ciała są ważną wskazówką diagnostyczną.
Leczenie przeciwwirusowe zwykle ma największy sens na początku choroby. O tym, czy jest potrzebne, decyduje lekarz po wywiadzie medycznym i ocenie objawów.
Gdzie boli przy półpaścu?
Przy półpaścu ból zwykle przebiega wzdłuż nerwu i pojawia się po jednej stronie ciała. Często zajęte są nerwy międzyżebrowe, dlatego pacjent może odczuwać ból klatki piersiowej, pleców, boku tułowia albo brzucha. Półpasiec może obejmować też twarz, okolice oka, ucha, szyi lub kończyn.
Silny ból, pieczenie albo dolegliwości bólowe utrudniające sen nie powinny być bagatelizowane. Jeśli ból narasta, obejmuje twarz albo dotyczy osoby starszej, konsultacja lekarska pomaga ustalić, czy potrzebne jest leczenie półpaśca, leczenie bólu albo pilna ocena stacjonarna.
Jak wygląda półpasiec?
Najczęściej jako bolesna wysypka z pęcherzykami. Zmiany skórne pojawiają się etapami: najpierw może być zaczerwienienie i pieczenie, potem pęcherzyki wypełnione płynem surowiczym, następnie strupy i gojenie. Zmiany skórne zwykle są ułożone pasmowo, jednostronnie i nie przekraczają linii środkowej ciała.
Wysypka najczęściej występuje na tułowiu, ale półpasiec może pojawić się też na twarzy, w okolicy oka, szyi albo ucha. Podobne zmiany skórne mogą dawać alergie skórne, herpes simplex, zakażenie wirusem opryszczki pospolitej, ukąszenia owadów albo inne choroby skóry. W różnicowaniu może pomóc dermatolog online, ale przy objawach alarmowych lekarz może zalecić pilną wizytę stacjonarną.
Aplikacja Medicept zawszę pod ręką!
Zadbaj o swoje leczenie w wygodny i nowoczesny sposób dzięki aplikacji Medicept.
Aplikacja umożliwia szybszy kontakt z lekarzem przez telefon lub video, ponawianie zamówień, dostęp do historii medycznej oraz faktur.
Czy półpasiec jest zaraźliwy?
Półpasiec jest chorobą zakaźną, ale jest mniej zaraźliwy niż ospa wietrzna. Osoba z półpaścem nie zaraża drugiej osoby półpaścem. Może natomiast przekazać wirusa osobie, która nie chorowała na ospę wietrzną i nie była szczepiona. U takiej osoby może rozwinąć się ospa wietrzna, a nie od razu półpasiec.
Wirus VZV przenosi się głównie przez bezpośredni kontakt z płynem z pęcherzyków. Okres zakaźności trwa do czasu zaschnięcia pęcherzyków i powstania strupów. Ryzyko jest niższe, gdy zmiany skórne są zakryte. Szczególną ostrożność trzeba zachować przy kontakcie z osobą chorą, kobietą w ciąży, noworodkiem oraz osobą z obniżoną odpornością.
Jeśli nie masz pewności, czy chorowałeś na ospę wietrzną, albo masz kontakt z osobą chorą, warto skonsultować sytuację z lekarzem. Pomocne mogą być też informacje o infekcjach wirusowych.
Kto jest najbardziej narażony na półpasiec?
Półpasiec częściej dotyczy osób starszych, pacjentów z obniżoną odpornością oraz osób po chorobach lub terapiach osłabiających odporność organizmu. W grupie ryzyka są pacjenci onkologiczni, osoby po przeszczepach, chorzy przyjmujący leki immunosupresyjne i osoby zakażone wirusem HIV.
Większej ostrożności wymagają także osoby, które chorowały na ospę wietrzną, a obecnie mają chorobę przewlekłą, są przemęczone, po zabiegu lub w trakcie intensywnego leczenia. W takich przypadkach wczesne rozpoznanie ma znaczenie, ponieważ półpasiec może mieć cięższy przebieg choroby i częściej powodować powikłania neurologiczne.
Jeśli masz obniżoną odporność albo podejrzewasz u siebie problem immunologiczny, sprawdź także informacje o zaburzeniach odporności.
Półpasiec u dorosłych i dzieci
U dorosłych półpasiec pojawia się częściej niż u dzieci, zwłaszcza po 50. roku życia. Dorosłych półpasiec może mocno ograniczać przez ból, problemy ze snem i ryzyko długotrwałych dolegliwości po ustąpieniu wysypki.
U dzieci półpasiec zwykle występuje rzadziej, ale jest możliwy. Dziecko chore powinno być ocenione przez lekarza, szczególnie gdy zmiany są rozległe, pojawia się gorączka, ból oka, ból ucha albo gdy dziecko ma obniżoną odporność. W takiej sytuacji pomocna może być konsultacja z pediatrą online, o ile lekarz uzna, że forma zdalna jest wystarczająca.
Odmiany półpaśca
Odmiany półpaśca różnią się lokalizacją i ciężkością przebiegu. Półpasiec oczny dotyczy okolicy oka i może zagrażać wzrokowi. Półpasiec uszny obejmuje okolice ucha i może wiązać się z bólem ucha oraz objawami neurologicznymi.
Półpasiec krwotoczny przebiega z wylewami krwi do skóry. Półpasiec zgorzelinowy może prowadzić do owrzodzeń i rozpadu zmian skórnych. U osób z osłabioną odpornością może rozwinąć się półpasiec rozsiany, czyli postać bardziej rozległa. Takie sytuacje wymagają pilnej oceny lekarskiej.
Półpasiec oczny — kiedy trzeba pilnie skontaktować się z lekarzem?
Półpasiec oczny to jedna z najważniejszych sytuacji alarmowych. Może obejmować nerw trójdzielny, powodować ból oka, zaczerwienienie, światłowstręt, pogorszenie widzenia lub wysypkę na czole, powiece i nosie. Półpasiec oczny może prowadzić do poważnych powikłań, w tym do utraty wzroku.
Jeśli półpasiec pojawia się na twarzy lub w okolicy oka, nie warto czekać. Konsultacja online może pomóc szybko omówić objawy, ale lekarz może zalecić pilną konsultację okulistyczną albo wizytę stacjonarną.
Pilna konsultacja jest potrzebna, gdy:
- wysypka obejmuje powiekę, czoło, nos lub okolice oka,
- pojawia się ból oka, pogorszenie widzenia lub światłowstręt,
- zmianom towarzyszy gorączka, silny ból głowy albo pogorszenie stanu ogólnego.
Półpasiec uszny i porażenie nerwu twarzowego
Półpasiec uszny może dawać pęcherzyki na małżowinie usznej, ból ucha, zawroty głowy, szumy uszne albo pogorszenie słuchu. W niektórych przypadkach może wystąpić porażenie nerwu twarzowego, czyli osłabienie mięśni jednej strony twarzy.
Porażenie nerwu twarzowego, opadanie kącika ust, problemy z domykaniem oka albo nagłe zaburzenia słuchu wymagają szybkiej konsultacji. Pomocny może być laryngolog online, jednak przy nasilonych objawach lekarz może skierować pacjenta na pilną pomoc stacjonarną.
Kiedy trzeba skonsultować półpasiec z lekarzem?
Półpasiec warto skonsultować, gdy objawy są świeże, ból jest silny, a wysypka pojawiła się niedawno. Szybka ocena jest szczególnie ważna, jeśli zmiany obejmują twarz, oko lub ucho, występuje gorączka, pogorszenie stanu ogólnego, rozległe zmiany skórne albo pacjent jest w ciąży.
Pilnej konsultacji wymagają także osoby starsze, pacjenci z obniżoną odpornością, osoby przyjmujące leki immunosupresyjne, pacjenci w trakcie leczenia immunosupresyjnego oraz dziecko z objawami. Do lekarza warto zgłosić się również wtedy, gdy ból utrzymuje się po wygojeniu zmian skórnych, ponieważ może to być neuralgia popółpaścowa.
Konsultacja online może być pierwszym krokiem
Lekarz oceni, czy teleporada wystarczy, czy potrzebna jest pilna konsultacja stacjonarna. Decyzję o leczeniu i ewentualnej e-recepcie podejmuje lekarz po wywiadzie medycznym.
Jak wygląda leczenie półpaśca?
Leczenie półpaśca zależy od czasu trwania objawów, wieku pacjenta, lokalizacji wysypki i ryzyka powikłań. Lekarz może rozważyć leczenie przeciwwirusowe, leki przeciwbólowe, pielęgnację skóry i leczenie bólu. Do leków przeciwwirusowych stosowanych w tej chorobie należą acyklowir, walacyklowir i famcyklowir; dobór leków przeciwwirusowych zależy od oceny lekarza.
Leczenie przeciwwirusowe i leki przeciwwirusowe najlepiej działają, gdy zostaną wdrożone wcześnie, często w pierwszych 72 godzinach od pojawienia się wysypki. Leki te łagodzą przebieg choroby, skracają czas trwania choroby i mogą zmniejszać ryzyko powikłań. Doustne leki przeciwwirusowe są wydawane na receptę, a o doborze leków przeciwwirusowych decyduje lekarz po wywiadzie.
Pielęgnacja zmian skórnych jest ważna, ponieważ rozdrapywanie pęcherzyków może zwiększać ryzyko wtórnego zakażenia. Nie należy samodzielnie stosować leków na receptę ani preparatów przepisanych innej osobie.
Czy przy półpaścu można dostać e-receptę?
Przy podejrzeniu półpaśca lekarz podczas konsultacji online może ocenić objawy, dopytać o choroby przewlekłe, czas trwania wysypki, ból, ciążę, odporność i przyjmowane leki. Jeśli po wywiadzie uzna leczenie za medycznie zasadne, może wystawić e-receptę na odpowiedni lek.
E-recepta nie jest wystawiana automatycznie. Półpasiec czasem wymaga badania stacjonarnego, pilnej konsultacji okulistycznej, laryngologicznej albo pomocy w trybie nagłym. Jeśli potrzebujesz oceny objawów i dalszych zaleceń, możesz rozpocząć od teleporady lekarskiej.
Kiedy teleporada przy półpaścu może nie wystarczyć?
Teleporada może być pomocna, ale nie w każdej sytuacji jest wystarczająca. Pilnej pomocy medycznej wymagają objawy w okolicy oka, pogorszenie widzenia, silny ból twarzy, porażenie nerwu twarzowego, zaburzenia świadomości, sztywność karku, duszność albo podejrzenie powikłań.
Lekarz może zalecić wizytę na SOR lub pilną konsultację stacjonarną, jeśli pojawiają się objawy lub podejrzenie zapalenia mózgu, zapalenie opon mózgowych, podejrzenie zapalenia płuc, rozległa wysypka, znaczne osłabienie, wysoka gorączka albo szybkie pogorszenie stanu ogólnego. Półpasiec z objawami neurologicznymi nie powinien być leczony wyłącznie domowo.
Ile trwa półpasiec?
Ile trwa półpasiec? Zwykle wysypka utrzymuje się od 2 do 4 tygodni. Najpierw pojawia się ból, potem pęcherzyki, następnie strupy i stopniowe gojenie. Po wygojeniu zmian skórnych część pacjentów nadal odczuwa ból, pieczenie albo nadwrażliwość skóry.
Czas trwania zależy od wieku, odporności, lokalizacji wysypki i tego, czy leczenie zostało wdrożone odpowiednio wcześnie. Jeśli półpasiec nie goi się, zmiany ropieją albo ból narasta, potrzebna jest ponowna konsultacja.
Powikłania półpaśca
Powikłania półpaśca mogą dotyczyć skóry, nerwów, oka, ucha i ogólnego stanu zdrowia. Najczęstszym powikłaniem są dolegliwości bólowe utrzymujące się po ustąpieniu wysypki, a częstym problemem są też wtórne zakażenia bakteryjne skóry, szczególnie gdy pacjent rozdrapuje zmiany.
Możliwe powikłania obejmują neuralgię, przewlekły ból, powikłania neurologiczne, zapalenie mózgu, zapalenie płuc oraz powikłania oczne. Półpasiec może powodować powikłania neurologiczne szczególnie u osób starszych i pacjentów z obniżoną odpornością. Ryzyko powikłań półpaśca jest jednym z powodów, by nie zwlekać z konsultacją lekarską.
Neuralgia popółpaścowa — przewlekły ból po półpaścu
Neuralgia popółpaścowa to przewlekły ból utrzymujący się po ustąpieniu wysypki. Może być następstwem półpaśca, szczególnie u osób starszych. Ból bywa piekący, kłujący, przeszywający albo związany z nadwrażliwością skóry na dotyk.
Neuralgia popółpaścowa wymaga kontaktu z lekarzem, ponieważ zwykłe leki przeciwbólowe nie zawsze wystarczają. Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie półpaśca mogą zmniejszać ryzyko utrzymywania się bólu po chorobie.
Czego nie robić przy podejrzeniu półpaśca?
Przy podejrzeniu półpaśca wywołanego wirusem VZV nie rozdrapuj pęcherzyków, nie przekłuwaj ich i nie stosuj leków na receptę bez decyzji lekarza. Nie zakładaj też, że każda wysypka to alergia albo podrażnienie skóry. Półpasiec może wyglądać niepozornie na początku, ale ból i lokalizacja zmian są ważną wskazówką.
- Nie zwlekaj przy zmianach w okolicy oka, ucha lub twarzy.
- Nie bagatelizuj silnego bólu, gorączki, osłabienia ani objawów neurologicznych.
- Nie stosuj samodzielnie antybiotyków ani leków przeciwwirusowych na receptę.
- Nie dopuszczaj do kontaktu płynu z pęcherzyków z osobami bez odporności na ospę wietrzną.
Jeśli masz wątpliwość, czy to półpasiec, czy opryszczka, możesz przeczytać także artykuł Medicept o tym, jak poradzić sobie z opryszczką wargową.
Profilaktyka półpaśca — szczepienia ochronne
Szczepienia ochronne są najskuteczniejszą metodą zmniejszenia ryzyka zachorowania na półpasiec i jego powikłania. W Polsce dostępna jest szczepionka Shingrix, przeznaczona szczególnie dla osób po 50. roku życia oraz dorosłych z czynnikami ryzyka.
Schemat obejmuje dwie dawki podawane zwykle w odstępie 2–6 miesięcy. Szczepienie nie leczy aktywnego półpaśca ani nie zastępuje konsultacji, gdy pacjent podejrzewa ospę wietrzną lub półpaśca, ale może zmniejszyć ryzyko zachorowania w przyszłości. O kwalifikacji do szczepienia decyduje lekarz.
Konsultacja online przy półpaścu — kiedy może pomóc?
Konsultacja online przy podejrzeniu półpaśca może pomóc, gdy chcesz szybko omówić objawy półpaśca, czas trwania wysypki, ból i dalsze postępowanie. Lekarz może ocenić, czy opis zmian pasuje do półpaśca, czy potrzebne są leki przeciwwirusowe, czy wystarczy leczenie objawowe, czy konieczna jest pilna wizyta stacjonarna.
W Medicept konsultacja lekarska online może być wygodnym pierwszym krokiem, szczególnie przy świeżych objawach. Jeśli lekarz po wywiadzie uzna to za zasadne, może wystawić e-receptę. Jeśli objawy sugerują ryzyko powikłań, zaleci odpowiednią formę pilnej pomocy.
Nie masz pewności, czy to półpasiec?
Opisz objawy lekarzowi, podaj czas trwania wysypki, lokalizację zmian i choroby przewlekłe. To pomaga ustalić, czy wystarczy teleporada, czy potrzebna jest pilna konsultacja stacjonarna.
Jeśli chcesz omówić objawy, skorzystaj z usługi lekarz online. W przypadku zmian skórnych pomocna może być także konsultacja z usługą dermatolog online.
Podsumowanie
Półpasiec to choroba związana z reaktywacją wirusa VZV po przebyciu ospy wietrznej. Typowe objawy to jednostronny ból, pieczenie skóry i bolesna wysypka z pęcherzykami. Najważniejsze jest, aby nie zwlekać, gdy objawy są świeże, ból jest silny, zmiany obejmują oko, ucho lub twarz, pacjent jest starszy, w ciąży albo ma obniżoną odporność.
Szybka konsultacja pomaga bezpiecznie ustalić, czy potrzebne jest leczenie półpaśca, e-recepta, kontrola stacjonarna czy pilna pomoc medyczna.
FAQ — najczęstsze pytania o półpasiec
Czy półpasiec jest zaraźliwy?
Tak, półpasiec jest chorobą zakaźną, ale zwykle mniej zaraźliwą niż ospa wietrzna. Zakaźny jest płyn z pęcherzyków. Osoba z półpaścem może zarazić ospą wietrzną kogoś, kto nie chorował na ospę wietrzną albo nie był szczepiony.
Od czego dostaje się półpaśca?
Półpasiec powstaje w wyniku reaktywacji wirusa VZV po przebyciu ospy wietrznej. Sprzyja temu wiek, obniżona odporność, choroby przewlekłe, silny stres i niektóre terapie.
Jakie są pierwsze objawy półpaśca?
Najczęściej są to ból, pieczenie, mrowienie, przeczulica skóry, stan podgorączkowy, osłabienie i czasem ból głowy. Wysypka może pojawić się dopiero po kilku dniach.
Gdzie boli przy półpaścu?
Najczęściej boli po jednej stronie ciała, wzdłuż przebiegu nerwu. Często są to nerwy międzyżebrowe, plecy, bok tułowia, klatka piersiowa, twarz, okolica oka lub ucha.
Czy półpasiec można leczyć online?
Półpasiec można wstępnie skonsultować online, zwłaszcza gdy objawy są świeże i pacjent potrzebuje szybkiej oceny. Lekarz decyduje, czy teleporada wystarczy, czy konieczna jest wizyta stacjonarna.
Czy przy półpaścu można dostać e-receptę?
Tak, jest to możliwe, jeśli lekarz po wywiadzie uzna to za medycznie uzasadnione. Nie należy jednak oczekiwać recepty automatycznie, ponieważ półpasiec czasem wymaga pilnej oceny stacjonarnej.
Ile trwa półpasiec?
Wysypka zwykle goi się w ciągu 2–4 tygodni, ale ból może utrzymywać się dłużej, szczególnie u osób starszych lub przy neuralgii popółpaścowej.
Kiedy półpasiec jest niebezpieczny?
Półpasiec jest szczególnie niebezpieczny, gdy dotyczy oka, ucha lub twarzy, powoduje objawy neurologiczne, bardzo silny ból, wysoką gorączkę, rozległe zmiany albo występuje u osoby z obniżoną odpornością.
Źródła
- Lim D.Z.J. i wsp. Herpes Zoster and Post-Herpetic Neuralgia—Diagnosis, Treatment, and Vaccination Strategies. Pathogens. 2024. PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39057822/
- Werner R.N. i wsp. European consensus-based (S2k) Guideline on the Management of Herpes Zoster — Part 2: Treatment. Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology. 2017. PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27579792/
- Vrcek I. i wsp. Herpes Zoster Ophthalmicus: A Review for the Internist. American Journal of Medicine. 2017. PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27644149/
- Kawai K. i wsp. Systematic review of incidence and complications of herpes zoster: towards a global perspective. BMJ Open. 2014. PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24916088/
- Syed Y.Y. Recombinant Zoster Vaccine (Shingrix®): A Review in Herpes Zoster. Drugs & Aging. 2018. PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30370455/
- NIZP PZH — Szczepienia.info. Wejście na polski rynek szczepionki Shingrix przeciw półpaścowi: https://szczepienia.pzh.gov.pl/wejscie-na-polski-rynek-szczepionki-shingrix-przeciw-polpascowi/
- Serwis Zdrowie PAP. Szczepionka przeciwko półpaścowi: https://zdrowie.pap.pl/byc-zdrowym/szczepionka-przeciwko-polpascowi
