Zapalenie ucha środkowego – objawy, przyczyny i leczenie

Ostre zapalenie ma zwykle gwałtowny przebieg, natomiast wysiękowe zapalenie ucha środkowego może powodować przede wszystkim uczucie pełności w uchu i przejściowe upośledzenie słuchu. Przewlekłe zapalenie ucha środkowego utrzymuje się przez dłuższy czas lub nawraca i wymaga kontroli laryngologicznej. Szybkie rozpoznanie rodzaju zmian zapalnych pozwala dobrać postępowanie odpowiednie do wieku pacjenta, przebiegu choroby i stopnia zaawansowania infekcji.

• Zapalenie ucha środkowego może mieć podłoże wirusowe, bakteryjne albo wiązać się z utrzymywaniem płynu w jamie bębenkowej.
• Objawy zapalenia ucha środkowego obejmują ból, pogorszenie słuchu, uczucie zatkanego ucha, gorączkę, a niekiedy wyciek.
• W przypadku niemowląt dziecka objawy mogą obejmować płaczliwość, drażliwość, trudności z karmieniem i snem.
• Rozpoznanie ostrego zapalenia ucha środkowego wymaga oceny błony bębenkowej podczas badania otoskopowego [4].
• Leczenie zapalenia ucha zależy od wieku, nasilenia dolegliwości, obrazu błony bębenkowej i ryzyka powikłań.
• Nieleczone zapalenie lub ciężki przebieg mogą prowadzić między innymi do zapalenia wyrostka sutkowatego, zapalenia błędnika albo trwałego uszkodzenia słuchu.

Objawy infekcji ucha środkowego należy odróżnić od dolegliwości opisanych w artykule o tym, jak przebiega zapalenie ucha zewnętrznego. Więcej materiałów dotyczących infekcji laryngologicznych zawiera dział choroby gardła i zatok.

• choroby gardła i zatok

Ucho człowieka składa się z trzech części: ucha zewnętrznego, środkowego i wewnętrznego. Ucho środkowe obejmuje przestrzeń znajdującą się za błoną bębenkową. Łączy się z nosogardłem za pośrednictwem trąbki Eustachiusza, nazywanej również trąbką słuchową.

Prawidłowo działająca trąbka odpowiada za wyrównywanie ciśnienia oraz odprowadzanie wydzieliny. Obrzęk błony śluzowej podczas przeziębienia może zablokować jej ujście. Wówczas w obrębie ucha środkowego gromadzi się płyn, a warunki w jamie bębenkowej sprzyjają rozwojowi infekcji. Stan zapalny może przybierać różne formy i mieć różne nasilenie.

Sama nazwa wskazuje lokalizację choroby, ale zapalenie ucha środkowego nie jest tym samym co zapalenie ucha zewnętrznego ani zapalenie ucha wewnętrznego. Zapalenie ucha zewnętrznego dotyczy przewodu słuchowego. Zapalenie ucha wewnętrznego, w tym zapalenie błędnika, może natomiast powodować zawroty głowy, problemy z utrzymaniem równowagi i koordynacją ruchową.

Wysiękowe zapalenie ucha środkowego oznacza obecność płynu za błoną bębenkową bez cech ostrej infekcji. W przebiegu wysiękowego zapalenia ucha silny ból i wysoka gorączka zazwyczaj nie dominują. Pacjent może odczuwać zatkanie ucha, pełność w uchu, szumy uszne lub osłabienie słyszenia.

U małych dzieci wysiękowe zapalenie może powodować trudności z rozumieniem mowy, nauką lub reagowaniem na ciche dźwięki. Jeśli wysięk utrzymuje się przez 3 miesiące lub dłużej, zaleca się wykonanie odpowiedniego do wieku badania słuchu. Dzieci z wadami twarzoczaszki, zespołem Downa, zaburzeniami rozwoju albo trwałym ubytkiem słuchu wymagają szczególnie uważnej obserwacji [3].

Przewlekłe zapalenie ucha środkowego może wiązać się z nawracającym wyciekiem, perforacją błony bębenkowej i stopniowym pogorszeniem słuchu. Wydzielina bywa ropna i może mieć nieprzyjemny zapach. Przewlekłe zapalenie różni się od pojedynczego epizodu ostrego zapalenia zarówno czasem trwania, jak i ryzykiem uszkodzenia struktur ucha.

W diagnostyce przewlekłego zapalenia ucha należy wykluczyć między innymi perlaka, czyli nieprawidłowe nagromadzenie komórek naskórka w uchu środkowym. Przewlekłe zapalenie ucha środkowego oraz utrzymująca się perforacja błony bębenkowej wymagają konsultacji laryngologicznej. W niektórych przypadkach lekarz może rozważyć postępowanie zabiegowe.

Rozwój infekcji często poprzedza przeziębienie, grypa lub inna infekcja górnych dróg oddechowych. Obrzęk nosa i nosogardła ogranicza drożność trąbki słuchowej. U dzieci trąbka jest krótsza i bardziej pozioma niż u osób dorosłych, dlatego wydzielina i drobnoustroje mogą łatwiej przedostawać się do jamy bębenkowej.

Do czynników zwiększających prawdopodobieństwo zachorowania należą:

• wiek niemowlęcy i przedszkolny;
• częsty kontakt z infekcjami w żłobku lub przedszkolu;
• przerost migdałka gardłowego utrudniający wentylację ucha;
• zaburzenia funkcjonowania trąbki Eustachiusza;
• wady rozwojowe twarzoczaszki;
• obecność implantu ślimakowego;
• choroby przebiegające z zaburzeniami odporności;
• czynniki środowiskowe, zwłaszcza dym papierosowy;
• palenie tytoniu przez domowników i bierne palenie.

Ekspozycja na dym tytoniowy podrażnia błonę śluzową dróg oddechowych. Dlatego dzieci narażone na kontakt z dymem tytoniowym są szczególnie narażone na nawracające infekcje. Warto również pamiętać, że nie każdy ból po kąpieli oznacza stan zapalny ucha środkowego. Zalegająca wilgoć częściej sprzyja zapaleniu przewodu słuchowego. Praktyczne wskazówki opisano w materiale o tym, jak usunąć wodę z ucha.

Aby rozpoznać zapalenie ucha środkowego, nie wystarczy sam opis bólu. Proces diagnostyczny obejmuje wywiad i badanie otoskopowe, czyli ocenę przewodu słuchowego oraz błony bębenkowej przy użyciu otoskopu.

W ostrym zapaleniu ucha szczególnie istotne jest uwypuklenie błony bębenkowej, obecność płynu lub świeży wyciek niewynikający z zapalenia ucha zewnętrznego. Samo zaczerwienienie błony bębenkowej jest mniej swoiste i może wystąpić na przykład podczas płaczu lub gorączki [4].

W przypadku wątpliwości diagnostycznych lekarz może zastosować otoskopię pneumatyczną lub tympanometrię, która ocenia ruchomość błony bębenkowej i ciśnienie w uchu środkowym. Badanie słuchu jest szczególnie istotne, gdy wysięk utrzymuje się dłużej, występuje obustronnie albo wpływa na rozwój mowy i codzienne funkcjonowanie dziecka [3].

Badania laboratoryjne nie są rutynowo potrzebne w niepowikłanym ostrym zapaleniu. Posiew wydzieliny lub materiału z jamy bębenkowej wykonuje się w wybranych, ciężkich lub nawracających przypadkach. Badania obrazowe, takie jak tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny, są zarezerwowane przede wszystkim dla podejrzenia powikłań.

Zapalenie ucha środkowego leczenie ma zależne od wieku, objawów, badania błony bębenkowej oraz ryzyka poważnych powikłań. Nie istnieje jedna metoda odpowiednia dla dzieci jak i dorosłych. Odpowiednie leczenie powinno wynikać z oceny lekarza, a nie z samego nasilenia bólu.

Podstawą postępowania w ostrym zapaleniu ucha jest leczenie objawowe i skuteczne ograniczenie dolegliwości bólowych. Stosuje się leki przeciwbólowe, takie jak paracetamol lub ibuprofen, w dawce dostosowanej do wieku, masy ciała, przeciwwskazań i informacji zawartych w ulotce. NICE nie zaleca rutynowego podawania obu preparatów jednocześnie wyłącznie w celu silniejszego działania [1].

Antybiotyk nie jest konieczny w każdym ostrym zapaleniu ucha. U części pacjentów w dobrym stanie ogólnym lekarz może zalecić czujną obserwację, ponieważ infekcja może ustąpić samoistnie. Natychmiastowa antybiotykoterapia bywa rozważana między innymi przy ciężkim stanie ogólnym, wysokim ryzyku powikłań, wycieku z ucha lub obustronnym zakażeniu u dziecka poniżej 2 lat [1].

Dobór antybiotyku i czas kuracji zależą od wieku, obrazu klinicznego, chorób współistniejących, alergii oraz lokalnych zaleceń. W aktualnych zaleceniach NICE pierwszym wyborem, gdy antybiotyk jest wskazany, pozostaje amoksycylina, zazwyczaj podawana przez 5–7 dni [1]. Nie należy wykorzystywać antybiotyków pozostałych po wcześniejszej chorobie ani samodzielnie przerywać zaleconej terapii.

Domowe metody, takie jak odpoczynek, odpowiednie nawodnienie i ciepły, lecz nie gorący okład, mogą poprawić komfort. Domowe sposoby nie zastępują jednak badania. Bez oceny błony bębenkowej nie należy wkraplać do ucha olejów, alkoholu, wody utlenionej ani innych mieszanek. Niektóre krople są przeciwwskazane przy perforacji błony bębenkowej.

Konsultacja jest wskazana, gdy ból jest silny, utrzymuje się dłużej niż kilka dni, dolegliwości narastają albo pojawia się wyciek, pogorszenie słuchu lub gorączka. Szybka reakcja jest szczególnie istotna w przypadku niemowląt, osób z zaburzeniami odporności oraz pacjentów z implantem ślimakowym.

Pilnej pomocy wymagają między innymi:

• obrzęk, zaczerwienienie lub silna bolesność za uchem;
• odstawanie małżowiny usznej;
• silny ból głowy, sztywność karku lub zaburzenia świadomości;
• nasilone zawroty głowy albo problemy z koordynacją ruchową;
• osłabienie lub porażenie nerwu twarzowego;
• powtarzające się wymioty, znaczne odwodnienie albo wyraźne pogorszenie stanu ogólnego.

Zapalenie ucha środkowego konsultacja online może być przydatna do omówienia objawów, dotychczasowego leczenia i dalszego postępowania. Trzeba jednak pamiętać, że pełne rozpoznanie ostrego zapalenia ucha często wymaga bezpośredniego badania otoskopowego. Podczas e-wizyty u lekarza pacjent może uzyskać ocenę, czy potrzebna jest szybka wizyta stacjonarna, badanie laryngologiczne lub pilna pomoc.

Powikłania są obecnie rzadkie, ale nieleczone zapalenie ucha lub infekcja o ciężkim przebiegu może szerzyć się na sąsiednie struktury. Najczęstsze powikłania miejscowe obejmują utrzymujący się wysięk, perforację błony bębenkowej i okresowe pogorszenie słuchu.

Do poważniejszych następstw należą:

• zapalenie wyrostka sutkowatego;
• przewlekłe ropne zapalenie ucha;
• zapalenie błędnika;
• porażenie nerwu twarzowego;
• zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych;
• ropień nadtwardówkowy lub ropień mózgu.

Zapalenie wyrostka sutkowatego może objawiać się bólem, obrzękiem i zaczerwienieniem za uchem oraz odstawaniem małżowiny. Zapalenie błędnika może powodować gwałtowne zawroty głowy, nudności, zaburzenia równowagi i utratę słuchu. Powikłania wewnątrzczaszkowe są rzadkie, ale wymagają leczenia szpitalnego [5].

Długotrwałe wysiękowe lub przewlekłe zapalenie może wpływać na słyszenie, rozwój mowy i funkcjonowanie w codziennym życiu. Dlatego objawów utrzymujących się przez dłuższy czas nie należy bagatelizować.