Mononukleoza zakaźna – objawy, diagnostyka i leczenie

Pierwsze objawy mononukleozy zwykle pojawiają się po kilku tygodniach. Najbardziej charakterystyczne są gorączka, ból gardła, znaczne zmęczenie oraz powiększenie węzłów chłonnych. Przebieg choroby zależy między innymi od wieku i stanu układu odpornościowego. U małych dzieci zakażenie często przebiega łagodnie lub bez wyraźnych dolegliwości, natomiast u nastolatków i młodych dorosłych objawy bywają bardziej nasilone [2].

• Mononukleoza zakaźna jest najczęściej następstwem pierwotnego zakażenia wirusem EBV należącym do rodziny Herpesviridae.
• Wirus EBV przenosi się głównie przez ślinę, ale rzadziej może być przekazywany drogą krwi lub poprzez inne płyny ustrojowe.
• Typowe objawy mononukleozy to gorączka, zapalenie gardła, powiększenie węzłów chłonnych i wyraźne zmęczenie.
• Diagnostyka mononukleozy zakaźnej opiera się na obrazie klinicznym, morfologii krwi oraz – gdy jest to potrzebne – testach serologicznych.
• Leczenie mononukleozy ma charakter objawowy. Istotne są odpoczynek, odpowiednie nawodnienie i ograniczenie wysiłku.
• W przypadku powiększenia śledziony trzeba unikać sportów kontaktowych i aktywności zwiększających ryzyko urazu brzucha.
• Nagły silny ból w lewej górnej części brzucha, omdlenie, duszność lub trudności w przełykaniu wymagają pilnej pomocy medycznej.

Podobne dolegliwości mogą występować w innych zakażeniach. Warto przeczytać również, jakie objawy daje grypa typu B, ile trwa i jak się ją leczy. Więcej informacji o rozpoznawaniu i bezpiecznym postępowaniu w przypadku różnych objawów infekcji znajduje się w poradniku tematycznym Medicept.

Mononukleoza jest zespołem objawów najczęściej związanym z zakażeniem wirusem Epsteina-Barr. Wirus Epsteina-Barr należy do rodziny herpeswirusów i po pierwotnym zakażeniu pozostaje w organizmie w formie utajonej przez całe życie. Nie oznacza to jednak, że objawy choroby utrzymują się stale lub że każda zakażona osoba zachoruje na pełnoobjawową mononukleozę [1].

Zakażenie może wystąpić w każdym wieku. U dzieci często przebiega łagodnie, natomiast klasyczny zespół objawów częściej rozwija się u nastolatków i młodych dorosłych. Mononukleoza zakaźna nie jest tym samym co opryszczka, mimo że wirus EBV należy do rodziny Herpesviridae [1].

Wirus namnaża się między innymi w limfocytach B. Odpowiedź układu odpornościowego może prowadzić do obecności atypowych limfocytów w rozmazie krwi oraz do powiększenia migdałków, węzłów chłonnych, wątroby i śledziony. Organizm zwykle radzi sobie z ostrą fazą zakażenia bez leczenia przyczynowego.

Mononukleoza zakaźna i jej objawy mogą rozwijać się stopniowo. Nie wszystkie dolegliwości pojawiają się jednocześnie. Typowa triada objawów obejmuje gorączkę, zapalenie gardła i powiększenie tylnych węzłów chłonnych szyi [3].

Najczęstsze objawy mononukleozy to:

• gorączka, niekiedy wysoka z temperaturą zbliżoną do 40°C;
• silny ból gardła oraz powiększenie migdałków, czasami z nalotem;
• powiększenie węzłów chłonnych, zwłaszcza na szyi i pod żuchwą;
• znaczne zmęczenie, ogólne osłabienie i złe samopoczucie;
• bóle głowy oraz bóle mięśniowo-stawowe;
• brak apetytu;
• powiększenie wątroby lub śledziony;
• drobna wysypka;
• obrzęk powiek, szczególnie w początkowym stadium choroby.

Obrzęk górnych powiek, niekiedy widoczny również w okolicy nasady nosa, jest określany jako objaw Glanzmanna. Może wystąpić na początku zakażenia, ale nie jest obecny u każdego pacjenta i sam nie pozwala postawić trafnej diagnozy.

U małych dzieci mononukleoza często przebiega łagodnie, przypominając infekcję górnych dróg oddechowych. U osób dorosłych zapalenie gardła, zmęczenie i powiększenie węzłów chłonnych mogą być bardziej nasilone. Objawy mononukleozy zwykle ustępują w ciągu 2–4 tygodni, jednak osłabienie może trwać dłużej – przez kolejne tygodnie, a u niektórych osób nawet kilka miesięcy [2].

Mononukleoza może przypominać anginę paciorkowcową wywołaną przez Streptococcus pyogenes. Podobne objawy mogą również towarzyszyć zakażeniu cytomegalowirusem, toksoplazmozie, ostremu zakażeniu HIV i innym chorobom. Z tego powodu same doświadczenia własne pacjenta ani opis przypadku znaleziony w internecie nie zastępują badania lekarskiego.

Leczenie mononukleozy zakaźnej ma przede wszystkim charakter objawowy i wspierający. Nie ma rutynowo zalecanego swoistego leku przeciwwirusowego, który usuwałby EBV z organizmu. Kluczowe elementy postępowania to odpoczynek, picie odpowiedniej ilości płynów, dostosowanie aktywności do samopoczucia oraz łagodzenie gorączki i bólu [3].

Leki przeciwbólowe i leki przeciwgorączkowe powinny być stosowane zgodnie z ulotką, z uwzględnieniem wieku, przeciwwskazań i innych przyjmowanych preparatów. W razie wątpliwości dobór środka należy omówić z lekarzem lub farmaceutą.

Antybiotyki nie działają na wirus EBV i nie stanowią leczenia mononukleozy. Mogą być potrzebne wyłącznie wtedy, gdy lekarz potwierdzi współistniejące zakażenie bakteryjne, na przykład anginę paciorkowcową. Wysypka po zastosowaniu amoksycyliny lub ampicyliny u chorego na mononukleozę występuje często, dlatego podejrzenie zakażenia EBV należy zgłosić lekarzowi przed rozpoczęciem antybiotykoterapii [3].

Glikokortykosteroidy nie są standardowo stosowane w niepowikłanej chorobie. Lekarz może rozważyć je w ciężkich przypadkach, między innymi przy istotnym zwężeniu dróg oddechowych wskutek obrzęku migdałków albo w wybranych powikłaniach. Pacjenci wymagający intensywnego monitorowania mogą być leczeni w warunkach szpitalnych [3].

Przy utrzymującej się gorączce, nasilonym bólu gardła, trudności w przyjmowaniu płynów lub niejednoznacznym wyniku badań konsultacja lekarska online może pomóc omówić objawy i ustalić, czy potrzebne jest badanie stacjonarne albo dalsza diagnostyka.

Przebieg mononukleozy zakaźnej w większości przypadków jest samoograniczający, ale możliwe są poważne powikłania. Należą do nich między innymi niedrożność dróg oddechowych, zapalenie wątroby, niedokrwistość hemolityczna, małopłytkowość oraz pęknięcie śledziony. Rzadziej opisywane są powikłania neurologiczne, takie jak zapalenie mózgu lub porażenie nerwów czaszkowych, a także zapalenie mięśnia sercowego [3].

Pilnej pomocy medycznej wymagają:

• nagły, silny ból w lewej górnej części brzucha lub ból promieniujący do lewego barku;
• omdlenie, zawroty głowy, bladość albo narastające osłabienie;
• duszność, świst podczas oddychania lub znaczne trudności w przełykaniu;
• niemożność przyjmowania płynów i objawy odwodnienia;
• zaburzenia świadomości, sztywność karku albo inne gwałtownie narastające objawy neurologiczne.

W przypadku wystąpienia niepokojących objawów nie należy czekać na planową konsultację zdalną. Nagły ból brzucha i objawy wstrząsu mogą oznaczać pęknięcie śledziony i wymagają natychmiastowej oceny.

Mononukleoza może powodować powiększenie śledziony, co zwiększa jej podatność na uraz. Ryzyko pęknięcia powiększonej śledziony jest niewielkie, ale takie zdarzenie może zagrażać życiu. Aktualne zalecenia wskazują na konieczność rezygnacji z aktywności sportowej przez co najmniej trzy tygodnie od początku objawów. Powrót powinien być stopniowy, początkowo obejmować lekki wysiłek bez kontaktu fizycznego i następować dopiero po ustąpieniu gorączki oraz poprawie samopoczucia [3].

W przypadku powiększenia śledziony unikanie wysiłku fizycznego może być konieczne przez dłuższy czas. Dotyczy to zwłaszcza sportów kontaktowych, podnoszenia dużych ciężarów i aktywności grożących uderzeniem w brzuch. Termin powrotu do treningów należy ustalić indywidualnie z lekarzem.