24 marca – Światowy Dzień Gruźlicy: objawy, diagnostyka i leczenie

.

Czy grozi nam powrót gruźlicy? Aktualne dane nie wskazują na gwałtowną falę zachorowań w Polsce, ale choroba nie została wyeliminowana. Na całym świecie w 2024 roku zachorowało szacunkowo 10,7 mln osób, a 1,23 mln zmarło. Światowy Dzień Gruźlicy, obchodzony 24 marca, przypomina o znaczeniu szybkiego wykrycia, skutecznego leczenia i profilaktyki chorób zakaźnych [1]. Gruźlica nadal należy do najczęstszych przyczyn zgonów wywoływanych przez pojedynczy czynnik zakaźny.

• Gruźlica płuc przenosi się głównie drogą powietrzną podczas kaszlu, mówienia lub kichania osoby z zakaźną postacią choroby.
• Najczęstsze symptomy gruźlicy to uporczywy kaszel, osłabienie, gorączka, nocne poty, ból w klatce piersiowej oraz niezamierzona utrata masy ciała.
• Zakażenie gruźlicą nie oznacza automatycznie aktywnej choroby. Prątki mogą pozostawać w stanie uśpienia przez wiele lat.
• Diagnostyka gruźlicy nie opiera się na samej morfologii krwi. Kluczowe są badania materiału biologicznego, testy molekularne oraz obrazowanie.
• Terapia jest wielolekowa i wymaga ścisłego przestrzegania zaleceń lekarza, ponieważ przedwczesne przerwanie leczenia sprzyja oporności bakterii.

Nie każdy przewlekły kaszel lub ból gardła oznacza gruźlicę. Inne przyczyny dolegliwości w obrębie gardła opisuje artykuł Grzybicze zapalenie gardła.

Więcej materiałów z tego obszaru znajdziesz w dziale Objawy chorób.

Gruźlica jest chorobą zakaźną wywoływaną przez bakterie z grupy Mycobacterium tuberculosis complex. Gruźlicę najczęściej diagnozuje się w płucach, ale prątki gruźlicy mogą przedostać się do krwi i atakować różne narządy: węzły chłonne, nerki, kręgosłup, układ kostno-stawowy, układ moczowo-płciowy, skórę oraz ośrodkowy układ nerwowy [1].

Po zakażeniu prątkiem nie zawsze dochodzi do aktywnej choroby. W zakażeniu utajonym prątki gruźlicy pozostają żywe, lecz nieaktywne; osoba nie ma objawów i nie zakaża innych osób. WHO szacuje, że aktywna choroba rozwinie się u około 5–10% zakażonych, czyli w przybliżeniu u nie więcej niż 1 na 10 zakażonych osób. Ryzyko wzrasta między innymi przy osłabieniu układu odpornościowego, zakażeniu HIV, niedożywieniu, cukrzycy i paleniu tytoniu [1].

Utożsamianie gruźlicy wyłącznie z chorobą biedaków jest uproszczeniem i źródłem stygmatyzacji. Choroba występuje we wszystkich grupach społecznych, choć niedożywienie i ograniczony dostęp do opieki zwiększają ryzyko.

Największe znaczenie ma dłuższy lub powtarzający się kontakt z osobą chorą na zakaźną gruźlicę płuc albo krtani. Prątki gruźlicy dostają się do powietrza podczas kaszlu, kichania, mówienia lub śpiewu. W języku potocznym mówi się o zakażeniu drogą kropelkową, jednak dokładniej jest to transmisja powietrzna przez drobne aerozole, które mogą utrzymywać się w słabo wentylowanym pomieszczeniu [4].

Ryzyko zależy od zakaźności chorego, czasu bliskiego kontaktu, wentylacji i odporności osoby narażonej. Krótkie spotkanie w miejscach publicznych zwykle oznacza mniejsze ryzyko niż wielogodzinny kontakt w zamknięciu.

Gruźlica nie rozwija się przez podanie ręki, dotykanie pościeli lub deski sedesowej ani przez wspólne jedzenie i picie. Nie jest też typowo przenoszona drogą pokarmową [4]. Regularne mycie rąk i przestrzeganie zasad higieny kaszlu są ważne, ale najważniejszym elementem profilaktyki gruźlicy są wczesne rozpoznanie, odpowiednie leczenie, wentylacja oraz czasowe unikanie kontaktu z innymi zgodnie z zaleceniami lekarza.

Gruźlica pozapłucna może zajmować różne narządy, dlatego jej objawy zależą od lokalizacji. Zajęcie węzłów chłonnych może powodować ich niebolesne powiększenie. Gruźlica opłucnej może wywoływać ból w klatce piersiowej, duszność i gromadzenie płynu w jamie opłucnej. Jeśli zajęty jest układ moczowy lub układ moczowo-płciowy, mogą wystąpić dolegliwości przy oddawaniu moczu, krwiomocz lub nieprawidłowe wyniki moczu.

W gruźlicy układu kostno-stawowego możliwy jest przewlekły ból kości lub stawów, ograniczenie ruchomości i stan zapalny. Najcięższymi postaciami gruźlicy u dzieci są między innymi gruźlica rozsiana i gruźlicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Objawy gruźlicy pozapłucnej z zajęciem układu nerwowego — silny ból głowy, sztywność karku, senność, zaburzenia świadomości lub ubytki neurologiczne — wymagają pilnej oceny [1]. Najcięższe postacie mogą pozostawić trwałe następstwa ze strony układu nerwowego.

Postacie pozapłucne zwykle rzadko przenoszą zakażenie na inne osoby, chyba że współistnieje zakaźna gruźlica płuc lub krtani. Każdy przypadek wymaga jednak indywidualnej oceny stanu pacjenta.

W diagnostyce gruźlicy lekarz ocenia objawy, ekspozycję i czynniki ryzyka. Diagnostyka gruźlicy ma potwierdzić prątki gruźlicy i określić ich lekowrażliwość; nie istnieje jeden test rozstrzygający każdy przypadek. Rentgen klatki piersiowej może ujawnić charakterystyczne zmiany, ale sam obraz nie potwierdza zakażenia. Niekiedy wykonuje się tomografię komputerową.

Podstawą potwierdzenia gruźlicy płuc są badania mikrobiologiczne wykrywające prątki gruźlicy. Badanie plwociny obejmuje zależnie od wskazań mikroskopię, posiew i szybkie testy molekularne wykrywające materiał genetyczny bakterii oraz lekooporność. Takie badanie genetyczne dotyczy prątków, a nie genów pacjenta. WHO zaleca szybkie testy molekularne jako badania początkowe u osób z objawami sugerującymi aktywną gruźlicę [5].

Próba tuberkulinowa, czyli odczyn tuberkulinowy, oraz testy IGRA oceniają reakcję układu odpornościowego na kontakt z prątkami. Dodatni wynik wskazuje na zakażenie, ale nie rozstrzyga, czy występuje aktywna choroba. Z tego powodu w diagnostyce gruźlicy dodatni wynik interpretuje się razem z badaniem klinicznym, obrazowaniem i badaniami materiału biologicznego [1].

Morfologia krwi, CRP lub OB mogą wykazać nieswoiste nieprawidłowości, lecz prawidłowa morfologia krwi nie wyklucza gruźlicy, a nieprawidłowa jej nie potwierdza. W diagnostyce gruźlicy mają one znaczenie pomocnicze.

Leczenie gruźlicy polega na jednoczesnym stosowaniu kilku leków przeciwprątkowych. W typowych schematach wykorzystuje się między innymi ryfampicynę, izoniazyd, pyrazynamid i etambutol. Dobór leków oraz to, jak długo trwa leczenie gruźlicy, zależą od postaci choroby, lekowrażliwości prątków, wieku, chorób współistniejących i odpowiedzi na terapię [6].

W gruźlicy lekowrażliwej leki stosuje się zwykle przez 4–6 miesięcy. Gruźlicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, gruźlica kostno-stawowa i postacie oporne mogą wymagać odmiennego lub dłuższego postępowania w celu uniknięcia poważnych powikłań [6].

Najskuteczniejszą metodą ograniczania nawrotów i oporności jest ścisłe przestrzeganie zaleceń lekarza. Samodzielne odstawienie leków może osłabić działanie antybiotyków, prowadzić do oporności bakterii i utrudnić pełne wyleczenie. Skuteczne leczenie wymaga kontroli mikrobiologicznej, klinicznej i monitorowania działań niepożądanych [6].

W Polsce szczepienie przeciwko gruźlicy jest obowiązkowe u noworodków. Zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych na 2026 rok szczepienie BCG wykonuje się w pierwszej dobie życia albo najpóźniej do dnia wypisu ze szpitala [7]. Po podaniu preparatu w miejscu wstrzyknięcia rozwija się miejscowa reakcja, która zwykle goi się z pozostawieniem niewielkiej blizny.

Szczepionka BCG nie zapewnia pełnej ochrony przed zakażeniem ani każdą postacią gruźlicy, ale chroni małe dzieci przed najcięższymi postaciami gruźlicy, zwłaszcza rozsianą i zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych [7]. Dlatego szczepienie BCG pozostaje ważnym elementem profilaktyki gruźlicy.

W przypadku osób dorosłych, które miały bezpośredni kontakt z chorym, wskazany jest kontakt z lekarzem lub sanepidem. Ocena zakażenia prątkiem i ewentualne leczenie profilaktyczne zmniejsza ryzyko zachorowania. NFZ prowadzi Program Profilaktyki Gruźlicy dla osób po 18. roku życia, które nie chorowały wcześniej na gruźlicę, zwłaszcza po bezpośrednim kontakcie lub przy istotnych czynnikach ryzyka [8].

Warto pamiętać, że czujność wobec chorób zakaźnych nie powinna ograniczać się do gruźlicy. Informacje o innych zakażeniach, których ryzyko rośnie po kontakcie z wektorami, przedstawia artykuł Choroby odkleszczowe to nie tylko borelioza!