Choroby odkleszczowe to nie tylko borelioza

• Kleszcze mogą przenosić bakterie, wirusy i pierwotniaki, dlatego brak rumienia nie wyklucza choroby odkleszczowej.
• Rumień wędrujący jest charakterystycznym objawem wczesnej boreliozy, lecz może nie wystąpić.
• Kleszczowe zapalenie mózgu jest chorobą wirusową, przeciw której dostępne jest szczepienie ochronne.
• Wysoka gorączka, sztywność karku, zaburzenia świadomości, niedowład lub duszność wymagają pilnej pomocy.
• Po usunięciu kleszcza należy obserwować samopoczucie i skórę, ale rutynowe badania bez objawów nie zawsze są potrzebne.

Więcej o rozróżnianiu zakażeń wyjaśnia artykuł Choroba bakteryjna czy wirusowa?Szersze informacje o profilaktyce oraz leczeniu infekcji znajdują się w dziale leczenie infekcji.

• Co na przeziębienie? Objawy, leczenie i domowe sposoby

Choroby przenoszone przez kleszcze rozwijają się, gdy podczas żerowania kleszcza do organizmu człowieka zostanie przekazany patogen. W Europie istotnym wektorem jest kleszcz pospolity, czyli Ixodes ricinus. Kleszcze mogą być aktywne niemal cały rok. Łagodne zimy sprawiają, że ryzyko ukąszenia nie ogranicza się wyłącznie do lata. Dotyczy to także osób spędzających wolne chwile w parkach i ogrodach, a nie tylko pracujących lub odpoczywających na terenach leśnych.

Warto wiedzieć, że nie każde wkłucie prowadzi do zakażenia. Ryzyko zakażenia zależy między innymi od gatunku patogenu, zakażenia samego kleszcza i czasu jego kontaktu ze skórą. Szybkie i prawidłowe usunięcie pasożyta ma kluczowe znaczenie, zwłaszcza w ograniczaniu ryzyka boreliozy.

Kleszcze przenoszą choroby o odmiennym przebiegu, wymagające różnych metod rozpoznania i leczenia. Nie istnieje jeden panel odkleszczowy, który wiarygodnie wykrywałby wszystkie choroby odkleszczowe.

ChorobaCzynnik zakaźnyTypowe cechyBoreliozabakterie Borreliarumień wędrujący, objawy grypopodobne, możliwe późniejsze zajęcie stawów, serca lub układu nerwowegoKleszczowe zapalenie mózguwirus TBEVczęsto dwufazowy przebieg choroby, zapalenie opon lub zapalenie mózguAnaplazmozaAnaplasma phagocytophilumgorączka, ból głowy, zaburzenia morfologii krwi i prób wątrobowychBabeszjozapierwotniaki Babesiagorączka, dreszcze, osłabienie i możliwa niedokrwistość hemolityczna

Każda z wymienionych infekcji jest chorobą przenoszoną przez kleszcze, ale czas wystąpienia dolegliwości, przebieg choroby i postępowanie medyczne są odmienne.

Kleszczowe zapalenie mózgu wywołuje wirus należący do rodziny Flaviviridae. Do zakażenia dochodzi najczęściej po ukłuciu zakażonego kleszcza, rzadziej po spożyciu niepasteryzowanego mleka zakażonych zwierząt. Okres wylęgania wynosi najczęściej około jednego do dwóch tygodni.

Kleszczowe zapalenie mózgu bywa chorobą o dwufazowym przebiegu. Pierwsza faza przypomina infekcję grypową: pojawiają się gorączka, zmęczenie, bóle głowy, bóle mięśni, nudności i wymioty. Po krótkiej poprawie u części chorych rozwija się druga faza z zajęciem ośrodkowego układu nerwowego [2].

Odkleszczowe zapalenie mózgu może przybrać postać zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenia mózgu albo zapalenia mózgu i rdzenia kręgowego. Możliwe są sztywność karku, silne bóle głowy, światłowstręt, zaburzenia świadomości, zaburzenia czucia, niedowłady i inne objawy neurologiczne. W najcięższych przypadkach następstwem zajęcia ośrodkowego układu nerwowego mogą być trwałe powikłania neurologiczne.

Nie istnieje swoiste leczenie przeciwwirusowe kleszczowego zapalenia mózgu. Postępowanie ma charakter objawowy i podtrzymujący, a zapalenie opon, zapalenie mózgu lub zapalenie rdzenia kręgowego wymaga hospitalizacji [3]. Odkleszczowe zapalenie mózgu może pozostawić następstwa wymagające rehabilitacji, dlatego profilaktyka zakażenia wirusem KZM ma szczególne znaczenie.

Babeszjoza jest przenoszoną przez kleszcze chorobą wywoływaną przez pierwotniaki z rodzaju Babesia, które zakażają krwinki czerwone. Część zakażeń przebiega bezobjawowo. Objawowa postać może przypominać malarię: pojawiają się gorączka, dreszcze, poty, osłabienie, bóle głowy i nudności. Ciężki przebieg częściej dotyczy osób bez śledziony, z obniżoną odpornością, w starszym wieku lub z poważnymi chorobami współistniejącymi [5].

Do innych chorób odkleszczowych należą tularemia i niektóre riketsjozy. Są to choroby zakaźne przenoszone przez różne wektory, a ich znaczenie zależy od regionu geograficznego. Po powrocie z krajów tropikalnych lekarz może brać pod uwagę także patogeny niewystępujące typowo w Polsce.

Gorączka Q jest wywoływana przez Coxiella burnetii, Gram-ujemną bakterię. U ludzi zakażenie następuje jednak zazwyczaj przez wdychanie skażonego aerozolu pochodzącego od owiec, kóz lub bydła, a nie przez ukłucie kleszcza [6]. Gorączka Q nie powinna więc być przedstawiana jako typowa choroba odkleszczowa.

Bezpośrednio po usunięciu kleszcza może wystąpić niewielkie miejscowe zaczerwienienie, podobne do reakcji po ukłuciu owada. Zwykle nie powiększa się ono stopniowo. Inaczej zachowuje się rumień wędrujący, który rozszerza się przez kolejne dni i może osiągać znaczne rozmiary.

Kleszcza należy chwycić cienką pęsetą możliwie blisko skóry i wyciągnąć równym ruchem ku górze. Nie należy go smarować tłuszczem, alkoholem ani inną substancją. Po usunięciu trzeba umyć ręce i zdezynfekować miejsce wkłucia [7]. Warto zapisać datę zdarzenia i obserwować miejsce ukąszenia oraz samopoczucie przez kolejne tygodnie.

Objawy chorób odkleszczowych mogą wystąpić po kilku dniach lub tygodniach, a w przypadku niektórych postaci boreliozy także później. Konsultacji wymagają:

• powiększający się rumień lub inne rozległe zmiany skórne;
• gorączka, dreszcze i wyraźne osłabienie;
• nasilone bóle głowy;
• bóle mięśni i stawów;
• powiększenie węzłów chłonnych;
• nowe objawy neurologiczne po ekspozycji na kleszcze.

Pilnej pomocy wymagają sztywność karku, zaburzenia świadomości, drgawki, niedowład, problemy z oddychaniem, silny ból głowy z wysoką gorączką lub szybko pogarszający się stan ogólny. Takie niepokojące objawy mogą wskazywać na zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu albo inne ciężkie zakażenie.

Diagnostyka zależy od podejrzewanej choroby, początku objawów i przebiegu klinicznego. W boreliozie testy serologiczne mogą być ujemne na bardzo wczesnym etapie, dlatego nie wykonuje się ich rutynowo natychmiast po każdym ukąszeniu. Przy podejrzeniu neuroboreliozy lekarz może zlecić badanie krwi oraz płynu mózgowo-rdzeniowego.

W anaplazmozie przydatne są morfologia, próby wątrobowe i badanie PCR. W diagnostyce babeszjozy wykorzystuje się między innymi rozmaz krwi lub badania molekularne.

Leczenie chorób odkleszczowych zależy od czynnika zakaźnego. Borelioza i anaplazmoza wymagają odpowiednio dobranej antybiotykoterapii. Objawowa babeszjoza jest leczona zestawem leków przeciwpierwotniakowych i przeciwbakteryjnych, dobieranym do ciężkości zakażenia. Kleszczowe zapalenie mózgu nie ma leczenia przyczynowego; przy zajęciu układu nerwowego może być konieczna hospitalizacja i leczenie podtrzymujące [3].

Nie należy samodzielnie rozpoczynać antybiotykoterapii ani stosować niesprawdzonych metod. Właściwa diagnoza wymaga uwzględnienia objawów, ekspozycji na kleszcze i wyników odpowiednio dobranych badań.