Choroba bakteryjna czy wirusowa? Jak rozpoznać infekcję?

• Infekcje wirusowe są najczęstszą przyczyną ostrych infekcji górnych dróg oddechowych; antybiotyki nie działają na wirusy.
• Objawy infekcji bakteryjnej i wirusowej często się nakładają, dlatego kolor wydzieliny, wysokość gorączki czy rodzaj kaszlu nie wystarczają do rozpoznania.
• Nagłe pogorszenie po wcześniejszej poprawie może wskazywać na powikłanie lub nadkażenie bakteryjne i wymaga oceny lekarskiej.
• Morfologia krwi, CRP i prokalcytonina mogą wspierać rozpoznanie, lecz ich wyniki należy interpretować łącznie z badaniem klinicznym.
• Pilnej pomocy wymagają między innymi duszność, ból lub ucisk w klatce piersiowej, zaburzenia świadomości, odwodnienie oraz wyraźne pogorszenie stanu ogólnego.

Więcej o typowych zakażeniach sezonowych opisuje artykuł infekcja wirusowa – co warto wiedzieć. Inne materiały z tego obszaru znajdziesz w sekcji infekcje i przeziębienie.

Objawy zakażenia bakteryjnego zależą od zajętego narządu i rodzaju drobnoustroju. Infekcja bakteryjna może wywołać miejscowy, nasilony ból, gorączkę, powiększone i tkliwe węzły chłonne, ropną wydzielinę albo pogorszenie funkcji zajętego narządu.

Przykładem jest paciorkowcowe zapalenie gardła wywoływane przez Streptococcus pyogenes. Mogą mu towarzyszyć silny ból gardła, gorączka, naloty na migdałkach i bolesne węzły chłonne szyi, natomiast kaszel i katar częściej przemawiają za etiologią wirusową. Same objawy nie pozwalają jednak niezawodnie potwierdzić zakażenia paciorkowcowego. W odpowiednich przypadkach stosuje się szybki test antygenowy albo posiew [1].

Zakażenie bakteryjne może dotyczyć także zatok, ucha środkowego, płuc, skóry, układu moczowego, jamy ustnej lub narządów płciowych. Informacje o tej ostatniej grupie problemów znajdziesz w artykule Infekcje intymne u kobiet.

Różne rodzaje chorób mają odmienny przebieg, dlatego nie istnieje jeden zestaw symptomów charakterystyczny dla wszystkich infekcji bakteryjnych. Gęsty albo śluzowo-ropny katar nie przesądza samodzielnie o podłożu bakteryjnym. Do chorób wywoływanych przez bakterie należą również niektóre choroby odkleszczowe, ale ich objawy i diagnostyka różnią się od typowych infekcji dróg oddechowych.

To, czy infekcja jest wirusowa czy bakteryjna, ocenia się na podstawie początku choroby, lokalizacji dolegliwości, badania fizykalnego i indywidualnych czynników ryzyka.

Temperatura ciała powyżej 38°C może występować w obu rodzajach zakażeń. Granica 38 stopni Celsjusza nie potwierdza więc infekcji bakteryjnej. Podobnie kaszel mokry, suchy kaszel, ropna wydzielina czy znaczne osłabienie nie są samodzielnym dowodem na zakażenie bakteryjne.

W zapaleniu gardła obecność kaszlu, kataru, chrypki, owrzodzeń w jamie ustnej lub zapalenia spojówek przemawia raczej za wirusem. Gdy tych cech brakuje, lekarz może posłużyć się skalą kliniczną i testem w kierunku paciorkowca. Wytyczne podkreślają, że odróżnić infekcję wirusową od bakteryjnej wyłącznie na podstawie dolegliwości bywa trudno [1].

Należy pamiętać, że także wynik CRP nie ma jednego progu, który w każdej sytuacji potwierdza chorobę bakteryjną. Jeżeli mamy do czynienia z infekcją układu oddechowego, kluczowe znaczenie mają stan pacjenta i przebieg infekcji, a nie pojedyncza liczba.

Ściśle mówiąc, wirus nie zamienia się w bakterię. Po przebyciu infekcji wirusowej może jednak dojść do wtórnego nadkażenia bakteryjnego. Uszkodzona błona śluzowa i zmieniona odpowiedź układu odpornościowego mogą ułatwiać bakteriom kolonizację dróg oddechowych. Możliwe jest również jednoczesne zakażenie wirusowe i bakteryjne [4].

Sygnałem ostrzegawczym bywa początkowa poprawa, po której wracają gorączka i kaszel, pojawia się duszność, ból w klatce piersiowej, jednostronny silny ból zatok lub ucha albo wyraźne pogorszenie samopoczucia.

Taki dwufazowy przebieg nie potwierdza automatycznie nadkażenia, ale powinien skłonić do konsultacji. W diagnostyce różnicowej lekarz bierze pod uwagę między innymi zapalenie płuc, zapalenie ucha środkowego i bakteryjne zapalenie zatok.

Leczenie infekcji zależy od rozpoznania, ciężkości choroby oraz ogólnego stanu pacjenta. Antybiotyki działają na bakterie, nie na wirusy. Nie każda infekcja bakteryjna wymaga jednak antybiotyku, a część zakażeń może ustąpić bez jego zastosowania. Decyzja zależy od lokalizacji infekcji, prawdopodobnego patogenu, ryzyka powikłań i wyników badań.

Nieuzasadnione lub częste przyjmowanie antybiotyków zwiększa ryzyko działań niepożądanych i sprzyja selekcji bakterii opornych. Antybiotyk może być również nieskuteczny, jeżeli wywołujący zakażenie szczep jest na niego oporny [5].

Antybiotyki mogą zaburzać mikrobiom, ponieważ oddziałują nie tylko na drobnoustroje chorobotwórcze, lecz również na korzystne bakterie organizmu [6]. Dlatego dany antybiotyk powinien zostać dobrany do rozpoznanego albo najbardziej prawdopodobnego zakażenia.

Materiały dotyczące leków Augmentin, Azycyna i Tetralysal mają charakter edukacyjny. Preparaty te różnią się substancją czynną, wskazaniami i profilem bezpieczeństwa, dlatego nie należy stosować ich zamiennie ani rozpoczynać terapii bez oceny medycznej.

Leczenie infekcji wirusowych najczęściej koncentruje się na odpoczynku, nawodnieniu i łagodzeniu objawów. Leki przeciwgorączkowe należy stosować zgodnie z ulotką i z uwzględnieniem przeciwwskazań. Leki przeciwwirusowe są dostępne jedynie dla wybranych chorób i przynoszą korzyść w określonych wskazaniach oraz czasie od początku objawów. Odpowiednie leczenie infekcji wirusowych zależy więc od rodzaju wirusa oraz ryzyka ciężkiego przebiegu.