O czym świadczą różne rodzaje kataru i kiedy potrzebny jest antybiotyk?

• Najczęstsze rodzaje kataru to katar wirusowy, katar alergiczny, katar zatokowy oraz katar przewlekły związany z innymi przyczynami.
• Żółty katar, gęsty żółty katar lub zielona wydzielina mogą pojawiać się również podczas infekcji wirusowej. Sam kolor kataru nie jest wskazaniem do antybiotykoterapii.
• Na infekcję bakteryjną mogą wskazywać przede wszystkim objawy utrzymujące się ponad 10 dni bez poprawy, wysoka gorączka z ropną wydzieliną i bólem twarzy albo ponowne pogorszenie po wcześniejszej poprawie [1].
• Alergiczny nieżyt zwykle powoduje wodnistą wydzielinę, kichanie, świąd nosa, swędzenie nosa i łzawienie oczu [3].
• Płukanie nosa solą może pomagać usuwać wydzielinę i nawilżać błonę śluzową nosa. Leki obkurczające należy stosować krótko i zgodnie z ulotką [4].

Więcej informacji o tym, co oznacza żółty katar, znajdziesz w osobnym poradniku. Inne objawy infekcji omówiono w dziale poświęconym infekcjom i przeziębieniu.

• receptę online

Nieżytem nosa nazywa się stan zapalny błony śluzowej jamy nosowej. Rozszerzone naczynia krwionośne i zwiększona przepuszczalność tkanek powodują obrzęk, uczucie zatkanego nosa oraz nadmierną produkcję wydzieliny z nosa. Błona śluzowa nosa zatrzymuje część zanieczyszczeń powietrza i drobnoustrojów, a wydzielina pomaga usuwać je z dróg oddechowych, chroniąc błonę śluzową.

Rodzaje kataru mają różne przyczyny. Najczęstszą przyczyną ostrego nieżytu jest infekcja wirusowa, która może szerzyć się drogą kropelkową. Katar może być też związany z alergicznym nieżytem nosa, podrażnieniem, zmianami hormonalnymi, działaniem niektórych leków lub przewlekłą chorobą błony śluzowej.

Poszczególne rodzaje katarów ocenia się więc na podstawie całego obrazu. Rodzaje kataru nie są rozpoznawane wyłącznie po wyglądzie wydzieliny. W praktyce lekarza rodzinnego — family medicine — i w przeglądach opieki podstawowej, określanych jako primary care review, najważniejsze pozostają czas trwania oraz objawy towarzyszące. Tak rozumiana medycyna praktyczna opiera ocenę na przebiegu choroby, a nie na pojedynczej cesze. Rodzaje kataru różnicuje się na podstawie czasu trwania, objawów towarzyszących, ekspozycji na alergeny i przebiegu dolegliwości.

Katar wirusowy najczęściej zaczyna się wodnistą wydzieliną, uczuciem rozbicia, bólem gardła lub kaszlem. W przebiegu infekcji wydzielina może zgęstnieć i zmienić barwę. Objawy przeziębienia zwykle poprawiają się samoistnie; antybiotyki nie działają na wirusy [2].

Określenie katar bakteryjny jest potocznym skrótem. W praktyce klinicznej lekarz ocenia raczej, czy doszło do ostrego bakteryjnego zapalenia zatok przynosowych. Za takim rozpoznaniem przemawia utrzymywanie się objawów ponad 10 dni bez poprawy, ciężki początek z gorączką co najmniej 39°C oraz ropną wydzieliną lub bólem twarzy przez 3–4 dni albo tzw. podwójne pogorszenie, czyli nawrót lub nasilenie objawów po początkowej poprawie [1].

Katar alergiczny zwykle jest wodnisty i drażni błonę śluzową nosa. Alergiczny nieżyt powoduje świąd nosa, kichanie, uczucie zatkanego nosa oraz objawy ze strony spojówek. Łzawienie oczu i sezonowy związek z pyleniem traw przemawiają za alergicznym nieżytem nosa, natomiast objawy całoroczne mogą wiązać się między innymi z roztoczami lub sierścią zwierząt [3]. Alergeny pokarmowe znacznie rzadziej są przyczyną izolowanego przewlekłego nieżytu nosa; taki obraz częściej wiąże się z alergicznym nieżytem nosa.

Katar zatokowy to określenie objawów związanych z zapaleniem błony śluzowej nosa i zatok przynosowych. Stan zapalny obejmuje błonę śluzową nosa i ujścia zatok. Typowe są niedrożność nosa, wydzielina, ból lub rozpieranie twarzy, osłabienie węchu i czasem ból głowy. Dolegliwości mogą być odczuwane w okolicach czoła, policzków albo górnych zębów.

Większość ostrych przypadków ma podłoże wirusowe, dlatego zapalenie zatok nie oznacza automatycznie potrzeby antybiotyku. Przy objawach trwających około 10 dni lub krócej NICE zaleca, aby nie oferować antybiotyku; typowy przebieg ostrego zapalenia zatok może trwać 2–3 tygodnie [2].

Bakteryjne zapalenie zatok podejrzewa się częściej, gdy objawy nie ustępują po 10 dniach, są bardzo nasilone albo po przejściowej poprawie następuje wyraźne pogorszenie. Ciężkie zapalenie zatok z wysoką gorączką i silnym jednostronnym bólem twarzy wymaga konsultacji.

W niepowikłanym nieżycie nosa podstawą jest odpoczynek, odpowiednie nawodnienie oraz higiena nosa. Płukanie zatok lub nosa roztworem soli może rozrzedzać wydzielinę, oczyszczać błonę śluzową nosa i łagodnie nawilżać błonę śluzową. Do płukania należy używać gotowego jałowego roztworu albo wody sterylnej, destylowanej lub wcześniej przegotowanej i ostudzonej [5].

Inhalacje z soli fizjologicznej mogą nawilżać drogi oddechowe, lecz nie zastępują diagnostyki przy nasilonych objawach. Wyjaśnienie, czym różni się nebulizacja a inhalacja pomaga dobrać właściwą metodę podawania aerozolu.

Niesteroidowe leki przeciwzapalne mogą zmniejszać ból głowy lub ból twarzy, ale nie są odpowiednie dla każdego. Nie należy łączyć kilku preparatów zawierających tę samą substancję czynną, a kwasu acetylosalicylowego nie podaje się dzieciom z infekcją wirusową. Donosowe leki obkurczające błonę śluzową działają krótkotrwale; ich zbyt długie stosowanie może nasilać nieżyt nosa polekowy, dlatego zazwyczaj używa się ich krócej niż 7 dni [4]. Nadużywanie może być związane z przewlekłym nieżytem nosa.

Domowe metody nie powinny obejmować wdychania bardzo gorącej pary, ponieważ grozi to oparzeniem. W ciąży wybór leków należy omówić z lekarzem lub farmaceutą; pseudoefedryny nie zaleca się w pierwszym trymestrze, a przed zastosowaniem innych leków bez recepty warto skonsultować się z prowadzącym ciążę [6].