HIV – objawy, drogi zakażenia, testy i leczenie

W artykule wyjaśniamy, jakie mogą być HIV objawy, jak można zarazić się HIV, kiedy rozważyć wykonanie testu oraz na czym polega współczesne leczenie HIV.

• Wczesne objawy zakażenia HIV bywają grypopodobne, ale u części osób nie występują lub pozostają niezauważone.
• Główne drogi zakażenia HIV obejmują kontakt seksualny, kontakt zakażonej krwi z błonami śluzowymi albo uszkodzoną skórą oraz transmisję z matki na dziecko.
• Mocz, kał, pot i łzy nie są materiałem zakaźnym w codziennych kontaktach. HIV nie przenosi się przez dotyk, wspólne naczynia ani korzystanie z tej samej łazienki.
• Test na HIV jest jedynym sposobem potwierdzenia lub wykluczenia zakażenia. Termin badania zależy od rodzaju testu i czasu od ekspozycji.
• Leczenie antyretrowirusowe może zahamować namnażanie wirusa i obniżyć wiremię do poziomu niewykrywalnego. Utrzymana niewykrywalna wiremia oznacza brak ryzyka transmisji HIV drogą płciową [2].

Więcej informacji o tym, czym jest wirus HIV, zawiera powiązany poradnik. Inne powiązane objawy i choroby można znaleźć w indeksie tematycznym Medicept.

• powiązane objawy i choroby
• infekcje i przeziębienie

Skrót HIV pochodzi od human immunodeficiency virus. Ten ludzki wirus zakaża komórki układu immunologicznego, przede wszystkim limfocyty T CD4, a także między innymi makrofagi i komórki dendrytyczne. Stopniowe uszkadzanie komórek układu odpornościowego osłabia zdolność organizmu do zwalczania infekcji i niektórych chorób nowotworowych [1].

HIV i AIDS nie oznaczają tego samego. AIDS, czyli acquired immunodeficiency syndrome, to zespół nabytego niedoboru odporności — końcowy etap nieleczonego zakażenia, rozpoznawany na podstawie znacznego osłabienia odporności lub wystąpienia określonych chorób wskaźnikowych.

Wczesne rozpoznanie i prawidłowo prowadzone leczenie wirusa HIV mogą zapobiec rozwojowi pełnoobjawowego AIDS. Osoby leczone mogą prowadzić normalne życie, pracować, pozostawać w związkach i zakładać rodziny [3].

Objawy zakażenia HIV zależą od fazy infekcji. Nie są swoiste, dlatego nie można na ich podstawie rozpoznać zakażenia wirusem. U części osób ostra choroba retrowirusowa pojawia się w pierwszych tygodniach od momentu zakażenia. Może przypominać grypę lub mononukleozę, natomiast u innych osób nie powoduje zauważalnych dolegliwości [1].

Możliwe objawy grypopodobne obejmują:

• gorączkę,
• bóle gardła,
• bóle mięśni i stawów,
• bóle głowy,
• powiększenie węzłów chłonnych,
• osłabienie,
• nocne poty,
• wysypkę.

Może wystąpić plamisto-grudkowa wysypka, często obejmująca tułów. Objawy ostrej choroby retrowirusowej zwykle ustępują samoistnie, co nie oznacza jednak usunięcia wirusa z organizmu. Takie dolegliwości występują również w wielu innych infekcjach, dlatego wykonanie testu jest ważniejsze niż próba rozpoznawania HIV na podstawie wyglądu lub samopoczucia. Wczesne objawy HIV mogą ustępować samoistnie po 1-2 tygodniach.

Wirus HIV może występować w krwi, nasieniu, wydzielinie z pochwy i odbytnicy oraz mleku kobiecym. Do zakażenia dochodzi, gdy materiał zakaźny ma kontakt z błonami śluzowymi, uszkodzoną skórą albo bezpośrednio z krwiobiegiem [1].

Najważniejsze drogi zakażenia HIV to:

• kontakt seksualny bez skutecznego zabezpieczenia z osobą zakażoną, która nie ma niewykrywalnej wiremii;
• kontakt z zakażoną krwią, na przykład podczas używania wspólnych igieł i strzykawek albo niesterylnego sprzętu do tatuażu czy piercingu;
• transmisja wertykalna z zakażonej HIV matki na dziecko w trakcie ciąży, porodu lub karmienia piersią.

Ryzyko zakażenia zwiększa kontakt seksualny bez prezerwatywy, występowanie innych zakażeń przenoszonych drogą płciową oraz używanie wspólnych igieł i strzykawek. Samych igieł ani pozostałego sprzętu do wstrzykiwań nie należy nigdy współdzielić z inną osobą.

Osoby, które chcą sprawdzić także inne przyczyny dolegliwości po kontakcie seksualnym, mogą przeczytać artykuł o tym, jakie mogą powodować choroby weneryczne. Jedną z infekcji przenoszonych podczas kontaktów seksualnych jest również rzęsistkowica.

Prawidłowo i konsekwentnie stosowane prezerwatywy ograniczają ryzyko zakażenia HIV oraz innych infekcji przenoszonych drogą płciową. Inną metodą profilaktyki jest PrEP, czyli profilaktyka przedekspozycyjna przeznaczona dla osób, u których występuje istotne ryzyko zakażenia.

Przed rozpoczęciem PrEP konieczne jest wykonanie badania w kierunku HIV oraz ocena medyczna. Leki należy stosować zgodnie z ustalonym schematem i pod kontrolą lekarza [4].

Po czym poznać, że ma się HIV? Na podstawie samych objawów nie jest to możliwe. Test na HIV jest jedynym sposobem ustalenia statusu serologicznego [1].

Wykonanie testu należy rozważyć między innymi:

• po kontakcie seksualnym, podczas którego mogło dojść do ekspozycji;
• po przerwaniu, zsunięciu lub nieprawidłowym użyciu prezerwatywy;
• po współdzieleniu igieł, strzykawek lub innego sprzętu do iniekcji;
• po rozpoznaniu innej infekcji przenoszonej drogą płciową;
• przed rozpoczęciem PrEP;
• podczas planowania ciąży i w trakcie ciąży;
• gdy partner lub partnerka otrzyma dodatni wynik badania;
• w ramach profilaktyki u osoby aktywnej seksualnie.

W Polsce ginekolog prowadzący ciążę ma obowiązek zaproponować pacjentce dwukrotne badanie w kierunku HIV: podczas pierwszego etapu ciąży oraz ponownie w trzecim trymestrze [5]. Testy na obecność wirusa HIV powinny być wykonywane po upływie 6-12 tygodni od ryzykownego zachowania.

Okno diagnostyczne to okres pomiędzy zakażeniem a momentem, w którym dany test może wiarygodnie wykryć infekcję. Jego długość zależy od rodzaju badania.

Według CDC:

• laboratoryjny test antygen/przeciwciała z krwi żylnej zwykle wykrywa zakażenie po 18–45 dniach;
• szybki test antygen/przeciwciała z krwi z palca zwykle wykrywa zakażenie po 18–90 dniach;
• test wykrywający wyłącznie przeciwciała może wymagać 23–90 dni;
• test NAT, wykrywający materiał genetyczny wirusa, może wykryć zakażenie po około 10–33 dniach [6].

Wynik testu wykonanego zbyt wcześnie może wymagać powtórzenia w odpowiednim momencie. Termin należy ustalić z lekarzem, diagnostą lub doradcą w punkcie konsultacyjno-diagnostycznym, szczególnie gdy zastosowano PEP albo PrEP. Dodatni wynik testu HIV wymaga potwierdzenia badaniem Western Blot.

W Polsce test można wykonać anonimowo, bezpłatnie i bez skierowania w punktach konsultacyjno-diagnostycznych, czyli PKD. Badanie można też przeprowadzić odpłatnie w laboratorium [5].

Reaktywny wynik testu przesiewowego nie jest jeszcze ostatecznym rozpoznaniem. Wymaga wykonania badań potwierdzających zgodnie z aktualnym algorytmem diagnostycznym. Obecnie wykorzystuje się między innymi test różnicujący przeciwciała HIV-1/HIV-2, a w określonych sytuacjach badanie HIV-1 RNA [7].

Po potencjalnym narażeniu na HIV należy jak najszybciej skontaktować się z lekarzem, szpitalnym oddziałem ratunkowym lub placówką prowadzącą profilaktykę poekspozycyjną.

PEP, czyli profilaktykę poekspozycyjną, należy rozpocząć możliwie szybko, nie później niż 72 godziny od ekspozycji. Im wcześniej zostanie wdrożona, tym większa jest szansa, że zapobiegnie zakażeniu [8].

Lekarz ocenia:

• rodzaj kontaktu,
• prawdopodobieństwo obecności wirusa w materiale,
• stan błon śluzowych lub skóry,
• czas, jaki upłynął od ekspozycji,
• dostępne informacje o osobie będącej źródłem narażenia.

Może następnie zlecić wyjściowe badania, rozpocząć 28-dniowy schemat leków i zaplanować kontrolne testy. PEP jest postępowaniem doraźnym i nie zastępuje regularnej profilaktyki.

Po potwierdzeniu zakażenia pacjent powinien zostać objęty opieką poradni specjalistycznej. Celem leczenia jest trwałe zahamowanie replikacji wirusa, utrzymanie lub odbudowa funkcji układu odpornościowego, zapobieganie powikłaniom i ograniczenie transmisji [1].

Leczenie HIV opiera się na skojarzonej terapii antyretrowirusowej. Najczęściej obejmuje ona leki z kilku grup, które oddziałują na różne etapy namnażania wirusa. Terapia jest przyjmowana regularnie i zwykle kontynuowana do końca życia.