Zastosowanie tabletek antykoncepcyjnych w leczeniu – kiedy mogą pomóc?

Preparaty antykoncepcyjne mogą zwiększyć przewidywalność krwawień oraz zmniejszyć ich obfitość i bolesność. Nie oznacza to przywrócenia naturalnej owulacji ani trwałego „wyrównania hormonów”. Po zakończeniu terapii wcześniejsze dolegliwości mogą powrócić, dlatego decyzja, jak długo stosować tabletki antykoncepcyjne, jest indywidualna.

Przed rozpoczęciem doustnej antykoncepcji hormonalnej potrzebna jest indywidualna kwalifikacja. Lekarz uwzględnia cel terapii, ciśnienie tętnicze, migrenę, palenie papierosów, ryzyko zakrzepowe, choroby wątroby, nowotwory i stosowane leki [2,7,8]. Więcej o rodzajach i bezpiecznym stosowaniu przeczytasz w przewodniku po tabletkach antykoncepcyjnych.

• Złożona antykoncepcja hormonalna może ograniczyć obfitość i bolesność miesiączek [1].
• W PCOS może pomagać kontrolować nieregularne cykle i hirsutyzm [5].
• W endometriozie złożona tabletka lub progestagen należą do metod objawowego leczenia bólu [4].
• Tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe zawierają estrogen i progestagen, a tabletki antykoncepcyjne jednoskładnikowe – tylko progestagen [2,3].
• Skuteczność tabletek antykoncepcyjnych zależy od prawidłowego, regularnego stosowania [3,7].
• Tabletki nie chronią przed chorobami przenoszonymi drogą płciową; taką ochronę wspierają prawidłowo stosowane prezerwatywy [2,6].

Mechanizm doustnej antykoncepcji opisuje artykuł o tym, jak działają tabletki antykoncepcyjne. Inne formy antykoncepcji przedstawiamy w sekcji Antykoncepcja.

Działanie tabletek antykoncepcyjnych polega przede wszystkim na wpływie hormonów na owulację i śluz szyjkowy. Dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne hamują owulację, zagęszczają śluz, utrudniając plemnikom przejście przez szyjkę macicy, oraz zmieniają endometrium [7]. Zwykle zawierają syntetyczny estrogen, najczęściej etynyloestradiol, albo inny estrogen oraz progestagen.

Tabletki antykoncepcyjne jednoskładnikowe zawierają progestagen. Zagęszczają śluz szyjkowy, a zależnie od substancji i dawki także hamują owulację. Określenie „wzmożone wydzielanie śluzu” jest nieprecyzyjne: kluczowa jest zmiana jego właściwości i zagęszczenie. Nie należy też opisywać pigułki jako środka przerywającego implantację zapłodnionej komórki jajowej; podstawowe działanie zachodzi przed zapłodnieniem.

Te same mechanizmy wpływają na endometrium, krwawienie i objawy zależne od androgenów. Regularne krwawienie podczas tabletek placebo lub przerwy jest zwykle krwawieniem z odstawienia, a nie fizjologiczną miesiączką po naturalnej owulacji.

Jednoskładnikowe tabletki antykoncepcyjne nie zawierają estrogenu. Tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe łączą estrogen z progestagenem. Rodzaj tabletek hormonalnych wpływa na mechanizm, schemat, przeciwwskazania oraz postępowanie po pominięciu dawki [2,3].

Złożona antykoncepcja hormonalna może zmniejszyć utratę krwi i ból oraz zwiększyć przewidywalność krwawień. NICE wymienia ją wśród metod farmakologicznych rozważanych przy obfitych miesiączkach zależnie od przyczyny, preferencji i przeciwwskazań [1].

„Wyregulowanie okresu” oznacza tu kontrolę krwawień podczas terapii, nie przywrócenie naturalnej owulacji. Wcześniejsze nieprawidłowości mogą powrócić po odstawieniu. Przed zastosowaniem tabletek hormonalnych trzeba rozważyć m.in. ciążę, zaburzenia owulacji, mięśniaki, polipy, adenomiozę, choroby tarczycy i zaburzenia krzepnięcia [1].

Ograniczenie utraty krwi może pomóc niektórym kobietom z niedoborem żelaza, ale nie zastępuje morfologii ani leczenia niedokrwistości. Bardzo obfite, przedłużone lub nowe krwawienie, zwłaszcza z bólem albo osłabieniem, wymaga oceny.

PCOS może wiązać się z nieregularną owulacją, rzadkimi miesiączkami i hiperandrogenizmem. U osób, które nie planują ciąży i nie mają przeciwwskazań, złożone tabletki można rozważyć w leczeniu nieregularnych cykli i hirsutyzmu [5]. Zmniejszają jajnikową produkcję androgenów i zwiększają stężenie globuliny wiążącej hormony płciowe, co u niektórych kobiet stopniowo ogranicza hirsutyzm i poprawia trądzik.

Tabletki nie leczą wszystkich składowych PCOS ani nie zastępują oceny ciśnienia, gospodarki węglowodanowej, lipidów i planów rozrodczych. Decyzja, czy stosować tabletki antykoncepcyjne w PCOS, zależy też od potrzeby antykoncepcji. Wytyczne nie wskazują jednej kombinacji jako najlepszej dla wszystkich [5].

NICE zaleca omówienie złożonej tabletki lub progestagenu jako możliwości leczenia bólu przy podejrzeniu, rozpoznaniu albo nawrocie endometriozy [4]. Ograniczenie owulacji i cyklicznej stymulacji może zmniejszać bolesne miesiączki i ból miednicy, ale nie usuwa ognisk choroby ani nie gwarantuje ustąpienia objawów.

Nie każda osoba z endometriozą musi stosować tabletki antykoncepcyjne. Wybór zależy od bólu, potrzeby antykoncepcji, planów ciąży, wcześniejszego leczenia i przeciwwskazań. To, czy i jak długo stosować tabletki antykoncepcyjne, ustala się indywidualnie. Przewlekły ból miednicy, ból podczas współżycia, objawy jelitowe lub moczowe mogą wymagać szerszej diagnostyki.

Postępowanie zależy od produktu, liczby pominiętych dawek i miejsca w schemacie. Może obejmować przyjęcie ostatniej pominiętej dawki, dalsze stosowanie opakowania i czasowe używanie prezerwatyw; niekiedy trzeba rozważyć antykoncepcję awaryjną [3,7]. Instrukcje omawia poradnik Jak brać tabletki antykoncepcyjne?, ale rozstrzyga aktualna ChPL konkretnego preparatu.

Wymioty wkrótce po przyjęciu tabletki mogą oznaczać niepełne wchłonięcie. Przedłużona ciężka biegunka również może osłabić ochronę. Nie należy samodzielnie stosować reguł dotyczących innej marki [3,7].

Stała pora ułatwia prawidłowe stosowanie pigułki antykoncepcyjnej. Przy rozpoczynaniu następnego opakowania nie wolno wydłużać okresu bez aktywnych hormonów. Schemat ciągły lub pomijanie krwawienia powinny odpowiadać dokumentacji produktu albo zaleceniu lekarza.

Najwięcej ograniczeń dotyczy metod z estrogenem. Nie każda osoba może stosować tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe: są one przeciwwskazane m.in. przy migrenie z aurą oraz w części sytuacji związanych z zakrzepicą, trombofilią, ciężkim nadciśnieniem, wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym i ciężkimi chorobami wątroby [2,7]. Po 35. roku życia palenie dodatkowo pogarsza profil bezpieczeństwa [2].

Złożone metody antykoncepcji hormonalnej zwiększają ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej względem niestosowania. Ryzyko bezwzględne u prawidłowo zakwalifikowanych osób pozostaje małe, lecz zależy m.in. od progestagenu, otyłości, unieruchomienia, operacji i wywiadu [7,8]. Nagły jednostronny obrzęk nogi, duszność, ból w klatce piersiowej, krwioplucie lub nagłe objawy neurologiczne wymagają pilnej pomocy.

Aktualny rak piersi jest przeciwwskazaniem do metod hormonalnych, a po przebytej chorobie potrzebna jest szczególna kwalifikacja [2]. Dane obserwacyjne wskazują na związek aktualnego lub niedawnego stosowania doustnej antykoncepcji z niewielkim wzrostem ryzyka raka piersi, ale ryzyko indywidualne zależy od wielu czynników [9]. Nie należy upraszczać tego do twierdzenia, że tabletki zawsze „powodują raka”.

Możliwe skutki uboczne zależą od składu i reakcji organizmu. Obejmują m.in. bóle głowy, nudności, tkliwość piersi, zmiany nastroju i plamienia [7]. Nasilone lub utrzymujące się dolegliwości należy omówić z lekarzem.

Wzrost masy ciała podczas terapii nie musi wynikać z tabletek; wpływają na niego również dieta, aktywność, płyny, choroby i inne leki. Więcej w artykułach Czy od tabletek antykoncepcyjnych się tyje? oraz antykoncepcja hormonalna – skutki uboczne.

Przed rozpoczęciem stosowania złożonej antykoncepcji hormonalnej, w tym złożonej doustnej antykoncepcji hormonalnej, potrzebne są wywiad i pomiar ciśnienia [3]. Rutynowe badanie ginekologiczne, cytologia, badanie piersi ani szeroki panel krwi nie są wymagane u każdej osoby wyłącznie do rozpoczęcia złożonej tabletki, ale mogą być wskazane z powodu objawów lub profilaktyki.

Konsultacja powinna ocenić także przyczynę krwawień, bólu, PCOS lub trądziku. Ponowna kwalifikacja jest potrzebna po istotnej zmianie zdrowia, pojawieniu się migreny z aurą, nadciśnienia, zakrzepicy, choroby wątroby lub nowej interakcji lekowej.

Przy kontynuacji leku lekarz może po konsultacji wystawić prywatną receptę online, tylko jeśli uzna to za medycznie zasadne i bezpieczne; konsultacja nie gwarantuje recepty. Kryteria omawia poradnik jak dostać receptę na tabletki antykoncepcyjne, a bilans metody – materiał tabletki antykoncepcyjne – wady i zalety.