Jak dostać receptę na tabletki antykoncepcyjne?

Receptę na tabletki antykoncepcyjne może wystawić ginekolog, a w określonych sytuacjach także lekarz podstawowej opieki zdrowotnej. Rzecznik Praw Pacjenta wprost wskazuje, że lekarz POZ może doraźnie przepisać tabletki antykoncepcyjne przy utrudnionym kontakcie z ginekologiem, m.in. po okazaniu zaświadczenia od ginekologa o przyjmowanej antykoncepcji [1]. Konsultacja może odbyć się stacjonarnie albo, gdy stan pacjentki i zakres potrzebnych danych na to pozwalają, zdalnie. Jeśli lekarz wystawi e-receptę, będzie ona dostępna m.in. w Internetowym Koncie Pacjenta i aplikacji mojeIKP [8].

• Jakie tabletki antykoncepcyjne wybrać?
• recepta online

Najczęściej receptę na antykoncepcję hormonalną wystawia lekarz ginekolog, szczególnie gdy pacjentka chce rozpocząć stosowanie hormonów, zmienić metodę albo ma choroby przewlekłe lub objawy wymagające szerszej oceny. Taka konsultacja lekarska pozwala omówić leki antykoncepcyjne, ich sposób stosowania i przeciwwskazania. Nie oznacza to jednak, że każdą receptę musi wypisać wyłącznie ginekolog. W przypadku kontynuacji leczenia lekarz rodzinny może ocenić dokumentację i zdecydować, czy może wystawić receptę [1].

W praktyce odpowiedź na pytanie, kto może wystawić receptę na tabletki antykoncepcyjne, zależy więc od sytuacji klinicznej. Jeśli pacjentka chce uzyskać receptę po raz pierwszy, zakres oceny jest zwykle szerszy niż przy kontynuacji. Przy pierwszej recepcie potrzebna jest ocena bezpieczeństwa wybranej metody i zwykle pełniejsza konsultacja lekarska, obejmująca aktualny stan zdrowia pacjentki. W przypadku kontynuacji znaczenie mają poprzednia recepta, nazwa leku, sposób stosowania, tolerancja preparatu, aktualny stan zdrowia pacjentki oraz informacja, czy od ostatniej kontroli pojawiły się nowe choroby, leki lub czynniki ryzyka.

Przed przepisaniem tabletek lekarz zbiera wywiad medyczny. Konsultacja lekarska przed przepisaniem tabletek służy ocenie bezpieczeństwa i dopasowaniu metody. Lekarz może zapytać o przebyte choroby, zakrzepicę u pacjentki lub w rodzinie, migrenę z aurą, palenie papierosów, ciśnienie tętnicze, choroby wątroby, nowotwory hormonozależne, przyjmowane leki, przebieg cyklu menstruacyjnego, ciąże i porody. Szczegółowy wywiad medyczny pozwala dobrać odpowiednią metodę antykoncepcji i wykluczyć ewentualne przeciwwskazania. Osoby niepełnoletnie potrzebują zgody przedstawiciela ustawowego na antykoncepcję.

Ważne jest również ustalenie, czy pacjentka chce rozpocząć tabletki antykoncepcyjne jednoskładnikowe, czy rozważane są tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe. Te drugie zawierają estrogen i progestagen, dlatego mają inny profil przeciwwskazań niż tabletki jednoskładnikowe. WHO podkreśla, że kwalifikacja do doustnej antykoncepcji powinna uwzględniać indywidualne cechy zdrowotne, a metoda odpowiednia dla jednej osoby może nie być właściwa dla innej [5].

Takie pytanie często dotyczy zarówno badania ginekologicznego, jak i badań krwi. Przed przepisaniem tabletek nie obowiązuje jeden identyczny zestaw badań dla każdej osoby. Nie ma zasady, że każda zdrowa pacjentka musi przed pierwszą receptą wykonać pełny pakiet badań laboratoryjnych lub badanie ginekologiczne. Wytyczne CDC wskazują, że przed rozpoczęciem złożonej antykoncepcji hormonalnej u zdrowej osoby potrzebnych jest niewiele badań, a badanie miednicy nie jest konieczne wyłącznie do kwalifikacji do tabletek. Konieczny jest natomiast pomiar ciśnienia krwi przed rozpoczęciem metody zawierającej estrogen [3].

Podstawowe badania, dodatkowe badania, morfologia krwi, badania hormonalne, lipidogram czy próby wątrobowe mogą być potrzebne w niektórych przypadkach, jeśli wywiad medyczny lub stan zdrowia wskazują na konkretny problem. Nie powinny być jednak przedstawiane jako obowiązkowy zestaw dla każdej pacjentki. Lekarz może także zalecić test ciążowy, jeśli na podstawie wywiadu nie można mieć wystarczającej pewności, że ciąża jest wykluczona. Jeśli lekarz zaleci inaczej z powodu indywidualnej sytuacji, należy stosować się do jego zaleceń.

Przedłużenie recepty zwykle jest prostsze niż dobór pierwszego preparatu, ale nadal wymaga oceny medycznej i zwrócenia uwagi na możliwość działań niepożądanych. W przypadku kontynuacji lekarz może zapytać, od jak dawna pacjentka stosuje dany preparat, czy przyjmuje go regularnie, czy wystąpiły skutki uboczne lub nowe działania niepożądane i czy od ostatniej wizyty zmienił się ogólny stan zdrowia.

Warto przygotować nazwę leku, wcześniejszą dokumentację oraz poprzednią receptę. Jeśli pacjentka stosuje ten sam lek i nie wystąpiły nowe czynniki ryzyka ani działania niepożądane, lekarz może rozważyć dalsze stosowanie preparatu. Monitorowanie działań niepożądanych jest częścią bezpiecznego stosowania antykoncepcji hormonalnej. Jeśli natomiast pojawiły się niepokojące objawy, decyzja o wystawieniu kolejnej recepty może wymagać wizyty w gabinecie lekarskim, zmierzenia ciśnienia lub dodatkowej diagnostyki. Regularne kontrole warto planować zgodnie z zaleceniami lekarza, ponieważ służą przede wszystkim ocenie bezpieczeństwa dalszego stosowania antykoncepcji hormonalnej, a nie tylko przedłużaniu recept. Kolejna konsultacja lekarska jest szczególnie ważna, gdy zmienia się stan zdrowia pacjentki lub pojawiają się działania niepożądane. W razie działań niepożądanych lekarz może ocenić, czy dalsze stosowanie antykoncepcji hormonalnej jest odpowiednie.

Tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe zwiększają ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej w porównaniu z niestosowaniem złożonej antykoncepcji hormonalnej. Przed przepisaniem tabletek z estrogenem lekarz powinien ocenić czynniki wpływające na bezpieczeństwo stosowania antykoncepcji hormonalnej. EMA wskazuje, że bezwzględne ryzyko jest nadal małe, ale zależy m.in. od rodzaju progestagenu i indywidualnych czynników ryzyka [4]. Dlatego przed przepisaniem tabletek zawierających estrogen szczególnie ważny jest wywiad dotyczący zakrzepicy, palenia papierosów, migreny, unieruchomienia, nadciśnienia oraz innych chorób.

Podczas stosowania antykoncepcji hormonalnej mogą pojawić się m.in. zmiany krwawień, bóle głowy, nudności, zawroty głowy, tkliwość piersi lub zmiany nastroju; u części osób objawy zmniejszają się z czasem [5]. Przyrostu masy ciała ani spadku libido nie należy przedstawiać jako pewnego lub typowego skutku złożonej tabletki; NHS wskazuje, że nie ma dowodów, iż złożona tabletka powoduje przyrost masy ciała lub zmianę popędu seksualnego [6]. Jeśli wystąpi silny ból lub obrzęk nogi, nagła duszność, ból w klatce piersiowej albo nagłe osłabienie czy drętwienie twarzy lub kończyny, potrzebna jest pilna ocena medyczna z powodu możliwości powikłania zakrzepowo-zatorowego [4].

Złożone pigułki antykoncepcyjne działają przede wszystkim przez hamowanie owulacji. Tabletki zawierające wyłącznie progestagen w większym stopniu zagęszczają śluz szyjkowy, a zależnie od preparatu mogą również hamować owulację [5]. Regularne przyjmowanie zgodnie z instrukcją dla danego preparatu jest kluczowe, ponieważ pominięcia dawek mogą zmniejszać skuteczność antykoncepcji.

WHO podaje, że przy typowym stosowaniu tabletek dochodzi do około 4–7 ciąż na 100 użytkowniczek w ciągu roku, natomiast przy prawidłowym stosowaniu do około 1 ciąży na 100 użytkowniczek [5]. Skuteczność antykoncepcji zależy więc nie tylko od właściwości preparatu, ale również od regularności stosowania. Zasady postępowania po pominięciu tabletki, wymiotach lub nasilonej biegunce zależą od rodzaju preparatu i momentu w schemacie, dlatego należy sprawdzić ulotkę oraz zalecenia lekarza.

Standardowa e-recepta jest co do zasady ważna 30 dni od daty wystawienia albo od wskazanej daty realizacji od. Możliwa jest również e-recepta ważna przez 365 dni, jeśli lekarz odpowiednio ją oznaczy [2]. Przy recepcie rocznej pierwsze opakowanie powinno zostać wykupione przed upływem 30 dni od daty wystawienia; późniejsza realizacja może spowodować pomniejszenie ilości leku wydawanego przez farmaceutę o okres, który już upłynął [2].

Informację o terminie ważności, dacie wystawienia oraz statusie realizacji można sprawdzić na Internetowym Koncie Pacjenta i w aplikacji mojeIKP. Jeśli e-recepta jest długo ważna, nie oznacza to, że należy rezygnować z kontroli zdrowia — częstotliwość kontroli zależy od stosowanej metody, stanu zdrowia i zaleceń lekarza. Realizacja e-recepty wymaga podania numeru PESEL oraz 4-cyfrowego kodu.

Lekarz może odmówić wystawienia recepty, jeśli nie ma wystarczających informacji do bezpiecznego przepisania leku, widzi przeciwwskazania do stosowania lub uważa, że konieczna jest dodatkowa diagnostyka. Rzecznik Praw Pacjenta podkreśla, że decyzja o wydaniu recepty należy do lekarza, ponieważ to on odpowiada za konsekwencje ordynacji [1]. W takiej sytuacji warto poprosić o wyjaśnienie przyczyny odmowy i ustalić, czy potrzebna jest konsultacja ginekologiczna, pomiar ciśnienia, dodatkowe badania albo zmiana metody antykoncepcji.

Odrębną kwestią jest klauzula sumienia. Oficjalne informacje dla pacjentów wskazują, że lekarz może się na nią powołać w warunkach określonych prawem i powinien odnotować ten fakt w dokumentacji medycznej [7]. Jeśli recepty nie można uzyskać u danego lekarza, pacjentka może skonsultować się z innym lekarzem. Nie należy przyjmować tabletek przepisanych innej osobie ani samodzielnie zmieniać rodzaju czy dawki preparatu.