Antykoncepcja hormonalna – skutki uboczne tabletek i sygnały alarmowe

Nie wszystkie objawy są jednak błahe. Złożona antykoncepcja hormonalna, czyli zawierająca estrogen i progestagen, zwiększa ryzyko zakrzepicy żylnej. Nowy silny ból i/lub obrzęk jednej nogi, nagła duszność czy ból w klatce piersiowej wymagają pilnej oceny medycznej. [3] Jeżeli zastanawiasz się, czy przyjmowanie tabletek antykoncepcyjnych jest szkodliwe, powinnaś wiedzieć, że bezpieczeństwo zależy od rodzaju preparatu i indywidualnych czynników ryzyka- antykoncepcja hormonalna powinna być dobierana po ocenie tych czynników.

Antykoncepcja hormonalna może powodować skutki uboczne o różnym nasileniu, a profil działań niepożądanych zależy od składu preparatu, drogi podania i indywidualnych czynników ryzyka.

• Najczęstsze skutki uboczne antykoncepcji hormonalnej są zwykle łagodne i obejmują m.in. plamienia, bóle głowy, nudności, tkliwość piersi oraz zmiany nastroju. [1]
• Podczas stosowania antykoncepcji hormonalnej zawierającej estrogen ryzyko zakrzepicy jest małe, ale większe niż bez jej stosowania. [3]
• Migrena z aurą jest przeciwwskazaniem do złożonej antykoncepcji hormonalnej; istotne ograniczenia dotyczą też części chorób zakrzepowo-zatorowych i ciężkiego nadciśnienia tętniczego. [2]
• W przypadku złożonej tabletki nie ma dowodów, że sama powoduje przyrost masy ciała lub zmianę libido. [1]
• Jeśli skutki uboczne antykoncepcji utrzymują się, nasilają albo wpływają na codzienne funkcjonowanie, warto porozmawiać ze swoim lekarzem o zmianie preparatu lub wyborze innych metod antykoncepcji.

Jeżeli chcesz uporządkować dostępne możliwości i przeciwwskazania, pomocny może być przegląd dotyczący wyboru metody antykoncepcji.

• wyboru metody antykoncepcji
• recepta online

Antykoncepcja hormonalna wykorzystuje estrogen i progestagen albo sam progestagen. Złożona tabletka przede wszystkim hamuje owulację, czyli uwolnienie komórki jajowej z jajnika. Hormony zawarte w preparacie wpływają również na śluz szyjkowy i błonę śluzową macicy, utrudniając zapłodnienie komórki jajowej. [6] Ich działanie zależy od rodzaju metody i składu preparatu.

Antykoncepcja hormonalna występuje w postaci tabletek, plastrów, krążków, implantów, zastrzyków i wkładek hormonalnych. Metody antykoncepcji hormonalnej różnią się drogą podania i profilem bezpieczeństwa. Antykoncepcja hormonalna ma też różny profil działań niepożądanych, dlatego nie można przenosić skutków ubocznych jednej metody na wszystkie pozostałe.

W trakcie przyjmowania antykoncepcji hormonalnej najczęściej zgłaszane są bóle głowy, nudności, zmiany nastroju, tkliwość piersi i czasem zawroty głowy. W pierwszych miesiącach przyjmowania tabletek antykoncepcyjnych mogą występować plamienia lub inne zmiany krwawienia. Jeżeli antykoncepcja hormonalna powoduje uciążliwe działania niepożądane po około 3 miesiącach, NHS zaleca konsultację i rozważenie innego preparatu lub schematu stosowania. [1]

Bóle głowy należą do zgłaszanych efektów ubocznych. Nowe migrenowe bóle, aura lub wyraźna zmiana dotychczasowego wzorca wymagają konsultacji. W klasyfikacji CDC migreny z aurą są kategorią 4 dla złożonej antykoncepcji hormonalnej, czyli sytuacją o nieakceptowalnym ryzyku zdrowotnym. [2]

Kobiety stosujące antykoncepcję hormonalną mogą zgłaszać wahania nastroju lub obniżone samopoczucie. Sam związek czasowy nie dowodzi przyczyny, ale nowe lub nasilające się epizody depresyjne warto omówić ze swoim lekarzem. Podczas przyjmowania antykoncepcji hormonalnej w tabletkach spadek libido może być zgłaszany, jednak dla złożonej tabletki NHS nie znajduje dowodów na to, że sama zmienia popęd seksualny. [1]

Doustną antykoncepcję hormonalną dzieli się na preparaty złożone z estrogenem i progestagenem oraz tabletki antykoncepcyjne jednoskładnikowe zawierające progestagen. Antykoncepcja hormonalna w postaci tych tabletek nie ma identycznego profilu ryzyka. Antykoncepcja hormonalna może więc wymagać innego doboru zależnie od obecności estrogenu. Podczas stosowania antykoncepcji z estrogenem szczególne znaczenie mają czynniki sercowo-naczyniowe i zakrzepowo-zatorowe oraz wywiad choroby zakrzepowo-zatorowej. Tabletka jednoskładnikowa nie zawiera estrogenu i ma inny profil przeciwwskazań oraz działań niepożądanych. [5]

Dobierając doustną antykoncepcję, lekarz bierze pod uwagę czynniki, które mogą mieć wpływ na bezpieczeństwo: wiek, palenie papierosów, migrenę, wywiad zakrzepowy, choroby wątroby, przyjmowane leki i pomiar ciśnienia tętniczego. Przed rozpoczęciem złożonej antykoncepcji hormonalnej powinno być zmierzone ciśnienie; rutynowy szeroki panel badań laboratoryjnych nie jest wymagany u każdej zdrowej osoby. [4] Badania kontrolne dobiera się do stanu zdrowia i konkretnych wskazań; nie ma jednej listy właściwej dla różnych rodzajów antykoncepcji hormonalnej.

Plastry antykoncepcyjne i krążki dopochwowe należą do złożonych metod hormonalnych, dlatego dotyczą ich przeciwwskazania związane z estrogenem i ryzyko zakrzepicy. [3] Krążki dopochwowe nie są więc metodą wyłącznie miejscową. Z kolei wkładka hormonalna umieszczana w jamie trzonu macicy, implant i tabletki jednoskładnikowe opierają się na progestagenie i mają inny profil bezpieczeństwa.

Skutki uboczne antykoncepcji różnią się zależnie od metody. Różne metody antykoncepcji hormonalnej i drogi podania mogą mieć wpływ na typ zgłaszanych efektów ubocznych. To jeden z powodów, dla których przy uporczywych skutkach ubocznych antykoncepcji bywa rozważana zmiana metody. W trakcie stosowania antykoncepcji nie należy ignorować nowych, nasilających się objawów.

Najważniejszym rzadkim, ale potencjalnie poważnym powikłaniem złożonych metod jest żylna choroba zakrzepowo-zatorowa, obejmująca zakrzepicę żył głębokich i zatorowość płucną. EMA szacuje około 2 przypadków zakrzepów na 10 000 kobiet rocznie bez złożonej antykoncepcji hormonalnej i około 5–12 na 10 000 kobiet stosujących złożone preparaty, zależnie od progestagenu. Wyższe ryzyko wystąpienia zakrzepu dotyczy zwłaszcza pierwszego roku stosowania. [3]

Ryzyko wystąpienia powikłań zakrzepowo-zatorowych zwiększają m.in. palenie papierosów, otyłość, wiek, trombofilia, przebyta choroba zakrzepowo-zatorowa i długotrwałe unieruchomienie. Ta grupa kobiet wymaga szczególnie ostrożnej oceny: kobiety stosujące złożone tabletki w wieku co najmniej 35 lat i palące papierosy mają dodatkowe ryzyko sercowo-naczyniowe. CDC wskazuje kategorię 3 przy paleniu poniżej 15 papierosów dziennie oraz kategorię 4 przy co najmniej 15 papierosach dziennie. [2] Warto zaznaczyć, że ograniczenie dotyczy złożonej antykoncepcji hormonalnej, a nie każdej metody hormonalnej.

Pilnej pomocy wymagają objawy sugerujące zakrzepicę lub zatorowość: jednostronny ból i obrzęk nogi, nagła niewyjaśniona duszność, szybki oddech, kaszel albo nagłe objawy neurologiczne. [3] Czy od tabletek antykoncepcyjnych mogą boleć nogi? Sam nieswoisty ból nie potwierdza zakrzepicy, ale jednostronny ból z obrzękiem, ociepleniem lub zmianą koloru skóry wymaga pilnej oceny.

Antykoncepcja hormonalna nie oznacza, że hormony działają szkodliwie na cały organizm. Ryzyko zależy od preparatu, czasu stosowania i indywidualnych czynników. Złożona antykoncepcja hormonalna może u niewielkiej grupy osób podnosić ciśnienie, a nadciśnienie tętnicze ma znaczenie przy kwalifikacji do metod z estrogenem. [1]

W odniesieniu do nowotworów bilans nie jest jednokierunkowy. Antykoncepcja hormonalna wymaga tu oceny korzyści i ryzyka, w tym ryzyka raka piersi. NCI opisuje niewielkie zwiększenie ryzyka zachorowania na raka piersi u aktualnych użytkowniczek doustnej antykoncepcji oraz zwiększenie ryzyka raka szyjki macicy przy dłuższym stosowaniu, a jednocześnie mniejsze ryzyko zachorowania na raka jajnika, endometrium i jelita grubego. Ryzyko raka piersi maleje po odstawieniu, dlatego warto wiedzieć, że bilans dotyczący raka piersi zmienia się w czasie. [7] Dlatego nie jest prawidłowe twierdzenie, że długotrwałe stosowanie antykoncepcji po prostu zwiększa ryzyko wszystkich nowotworów.

Antykoncepcja hormonalna może mieć zastosowania pozakoncepcyjne i stanowi jeden ze skutecznych sposobów kontroli części objawów związanych z cyklem, gdy istnieją wskazania medyczne. Złożona tabletka może sprawiać, że miesiączki są bardziej regularne, mniej obfite i mniej bolesne; może też pomagać w objawach PMS, endometriozy i ciężkiego trądziku. [6] W części sytuacji antykoncepcja hormonalna jest wykorzystywana ze względu na wpływ na cykl miesiączkowy i układ rozrodczy.

Różne progestageny mają odmienne właściwości; niektóre wykazują aktywność antyandrogenną. Różnice w działaniu androgennym mogą mieć znaczenie dla wpływu na cerę, dlatego nie należy dobierać tabletek wyłącznie według oczekiwanego efektu kosmetycznego. [8] Zastosowanie antykoncepcji w leczeniu trądziku lub innych problemów zdrowotnych powinno uwzględniać wskazania i przeciwwskazania. Więcej opisano w materiale Wykorzystanie tabletek antykoncepcyjnych w leczeniu problemów zdrowotnych.

Bóle stawów nie należą do typowych, najczęściej wymienianych skutków ubocznych złożonej tabletki w materiałach NHS. [1] Jeżeli pojawiły się po rozpoczęciu stosowania antykoncepcji hormonalnej, należy omówić z lekarzem związek czasowy, ale nie należy z góry zakładać, że przyczyną są tabletki. Podobnie nawracające infekcje intymne lub inne nieswoiste objawy mogą mieć niezależne przyczyny.

Możesz odczuwać dolegliwości w danym momencie rozpoczęcia przyjmowania antykoncepcji, a jednocześnie mieć inny problem zdrowotny. Doświadczony lekarz oceni charakter objawów, inne czynniki ryzyka i przyjmowane leki. Taka ocena jest ważniejsza niż przypisywanie każdego nowego objawu hormonom.