Jak brać tabletki antykoncepcyjne? Praktyczny przewodnik

• Tabletki antykoncepcyjne mogą być dwuskładnikowe albo jednoskładnikowe; sposób rozpoczęcia i przyjmowania nie jest identyczny [1].
• Złożone tabletki antykoncepcyjne stosuje się często przez 21–24 dni z hormonami, po których następuje 4–7 dni bez hormonów lub z tabletkami placebo [1].
• Tabletki jednoskładnikowe zwykle przyjmuje się bez przerwy między opakowaniami; dopuszczalne spóźnienie zależy od substancji czynnej [4].
• Pierwszą tabletkę można w wielu sytuacjach rozpocząć także poza pierwszym dniem miesiączki, jeśli można z dużą pewnością wykluczyć ciążę. Wtedy może być potrzebny dodatkowy sposób zabezpieczenia [2].
• Pominięcie dawki, wymioty, nasilona biegunka lub niektóre leki mogą zmienić zasady dalszego stosowania tabletek antykoncepcyjnych [2].

Więcej o tym, czym różnią się poszczególne metody antykoncepcji, opisuje dział tematyczny Medicept. Jeśli problemem jest pominięcie tabletki antykoncepcyjnej, warto sprawdzić osobny poradnik dotyczący tej sytuacji.

• metody antykoncepcji
• recepta online

Dwa podstawowe rodzaje tabletek antykoncepcyjnych to preparaty złożone oraz jednoskładnikowe. Preparaty antykoncepcyjne dwuskładnikowe zawierają estrogen i progestagen, natomiast jednoskładnikowe tabletki antykoncepcyjne zawierają tylko progestagen [1]. Dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne przede wszystkim hamują owulację i zmieniają śluz szyjkowy. W tabletkach jednoskładnikowych mechanizm zależy od zastosowanego progestagenu [2].

Wśród złożonych pigułek antykoncepcyjnych są preparaty jednofazowe i wielofazowe, w tym tabletki dwufazowe oraz trójfazowe. W tabletkach jednofazowych aktywne tabletki zawierają taką samą dawkę hormonów; w preparatach fazowych dawki zmieniają się w kolejnych częściach opakowania [5]. Nie wszystkie tabletki antykoncepcyjne mają więc tę samą dawkę przez cały cykl. Przyjmowanie tabletek antykoncepcyjnych w preparatach fazowych wymaga zachowania kolejności wskazanej na blistrze.

Tabletki antykoncepcyjne nie chronią przed zakażeniami przenoszonymi drogą płciową; przy ryzyku zakażenia dodatkową ochronę zapewnia prawidłowo stosowana prezerwatywa [1].

W przypadku większości złożonych tabletek antykoncepcyjnych rozpoczęcie w ciągu pierwszych 5 dni cyklu — pierwszy dzień krwawienia to dzień 1 — nie wymaga dodatkowego zabezpieczenia. Jeśli pierwszą tabletkę rozpoczyna się później, przez kolejnych 7 dni trzeba stosować dodatkowy sposób ochrony, np. prezerwatywę [1]. Niektóre preparaty mają odrębne zasady, dlatego ulotka konkretnego leku ma pierwszeństwo przed ogólnym schematem [3].

Dla jednoskładnikowych tabletek antykoncepcyjnych reguły zależą od substancji czynnej. Przy tradycyjnej minipigułce i preparatach z dezogestrelem rozpoczęcie w dniach 1–5 cyklu zapewnia ochronę od razu, natomiast późniejszy start wymaga dodatkowego zabezpieczenia przez 2 dni, czyli 48 godzin. Dla drospirenonu start pierwszego dnia zapewnia ochronę od razu, a rozpoczęcie w innym dniu wymaga dodatkowego zabezpieczenia przez 7 dni [4]. Nie można więc przyjąć ogólnej zasady, że wszystkie tabletki jednoskładnikowe zaczynają działać dopiero po 48 godzinach.

Nie każdą pierwszą tabletkę antykoncepcyjną trzeba zażyć pierwszego dnia miesiączki. Antykoncepcję hormonalną można rozpocząć później, jeśli można z wystarczającą pewnością wykluczyć ciążę; dalsze postępowanie zależy od preparatu [2].

Po pominięciu tabletki znaczenie ma rodzaj preparatu, czas opóźnienia i miejsce w opakowaniu. Dla złożonych tabletek antykoncepcyjnych nie obowiązuje uniwersalna zasada 12 godzin. Według CDC, jeśli jedna tabletka hormonalna jest spóźniona o mniej niż 24 godziny albo jedna tabletka została pominięta i minęło od 24 do mniej niż 48 godzin od planowanej dawki, należy przyjąć ją możliwie szybko i kontynuować opakowanie; dodatkowe zabezpieczenie zwykle nie jest wtedy potrzebne [1].

Jeżeli pominięto co najmniej 2 kolejne aktywne tabletki, czyli od planowanej dawki upłynęło co najmniej 48 godzin, należy przyjąć ostatnią pominiętą tabletkę i stosować prezerwatywę lub powstrzymać się od współżycia do czasu przyjęcia tabletek hormonalnych przez 7 kolejnych dni [1]. Jeśli takie pominięcie wystąpiło w pierwszym tygodniu opakowania i w poprzednich 5 dniach doszło do stosunku bez dodatkowego zabezpieczenia, należy rozważyć antykoncepcję awaryjną [1].

W przypadku tabletek jednoskładnikowych dopuszczalne opóźnienie zależy od substancji czynnej: dla tradycyjnej minipigułki wynosi 3 godziny, dla dezogestrelu 12 godzin, a dla drospirenonu 24 godziny [4]. Dlatego stwierdzenie, że każdą tabletkę jednoskładnikową trzeba przyjąć w ciągu 12 godzin, jest zbyt ogólne.

Jeżeli wymioty wystąpią w ciągu mniej niż 3 godzin od przyjęcia większości złożonych tabletek antykoncepcyjnych, NHS zaleca przyjąć kolejną tabletkę; dla niektórych preparatów granica wynosi 4 godziny. Przy utrzymujących się wymiotach lub biegunce trwającej ponad 24 godziny może być potrzebne dodatkowe zabezpieczenie przez 7 dni po ustąpieniu objawów [6]. Zasady dla jednoskładnikowych tabletek antykoncepcyjnych różnią się zależnie od preparatu.

Niektóre leki i preparaty ziołowe mogą wpływać na działanie tabletek antykoncepcyjnych. Przy włączaniu nowego leczenia trzeba więc sprawdzić, czy tabletki antykoncepcyjne nie wchodzą w istotną interakcję. NHS wskazuje m.in. część leków stosowanych w gruźlicy, padaczce lub HIV, a także gryzeofulwinę, lamotryginę i ziele dziurawca jako sytuacje wymagające sprawdzenia interakcji [3]. Nie oznacza to, że wszystkie antybiotyki albo każdy suplement osłabiają pigułki antykoncepcyjne.

Przed rozpoczęciem nowego leku należy poinformować lekarza lub farmaceutę, jakie tabletki antykoncepcyjne są stosowane. Zależnie od interakcji może być potrzebne dodatkowe zabezpieczenie lub zmiana metody antykoncepcji.

Skuteczność tabletek antykoncepcyjnych zależy w dużej mierze od regularności. NHS podaje, że przy prawidłowym stosowaniu złożone tabletki antykoncepcyjne są skuteczne w ponad 99% [3]. CDC szacuje, że przy typowym stosowaniu około 7 na 100 użytkowniczek złożonej antykoncepcji hormonalnej zachodzi w ciążę w pierwszym roku, co odpowiada około 93% skuteczności [1].

Różnica między idealnym a typowym stosowaniem pokazuje, dlaczego regularność stosowania tabletek antykoncepcyjnych ma znaczenie. Pominięcie dawki, wydłużenie przerwy, wymioty, nasilona biegunka albo interakcje z lekami mogą obniżać ich skuteczność. Tabletki antykoncepcyjne są jedną z najpopularniejszych metod zapobiegania ciąży. W porównaniu z metodami antykoncepcji niewymagającymi codziennego działania ich skuteczność w praktyce silniej zależy od regularności stosowania [1].

Przed rozpoczęciem złożonej antykoncepcji hormonalnej należy ocenić przeciwwskazania i zmierzyć ciśnienie tętnicze [1]. Znane choroby i inne czynniki zdrowotne mogą zmieniać kwalifikację do tej metody, dlatego wywiad powinien być oceniony przed rozpoczęciem stosowania [1].

Szczególnej oceny wymaga stosowanie złożonych tabletek zawierających estrogen u osób z przebytą zakrzepicą żył głębokich lub zatorowością płucną. W zależności od ryzyka nawrotu i stosowanego leczenia przeciwkrzepliwego CDC klasyfikuje złożoną antykoncepcję hormonalną w takich sytuacjach jako kategorię 3 lub 4, czyli metodę zwykle niezalecaną albo związaną z nieakceptowalnym ryzykiem [9].

Złożona antykoncepcja hormonalna jest przeciwwskazana przy migrenie z aurą oraz przy aktualnym raku piersi [9]. Ograniczenia te nie odnoszą się automatycznie w taki sam sposób do wszystkich tabletek jednoskładnikowych, dlatego rodzaj antykoncepcji powinien być dobierany indywidualnie.

Po porodzie ograniczenia dotyczą przede wszystkim metod z estrogenem. CDC klasyfikuje złożoną antykoncepcję hormonalną jako przeciwwskazaną w pierwszych 21 dniach po porodzie; między 21. a 42. dniem decyzja zależy m.in. od czynników ryzyka zakrzepicy, a po 42 dniach ograniczenia są zwykle mniejsze [9]. Nieprawidłowe jest więc ogólne stwierdzenie, że tabletki są przeciwwskazane dopiero po upływie 21 dni od porodu.

Konsultacja jest wskazana, gdy trudno brać tabletki antykoncepcyjne regularnie, pojawiają się działania niepożądane lub zmieniły się inne leki. Jeśli codzienne przyjmowanie jest trudne, lekarz może omówić inne metody antykoncepcji; dobór metody powinien uwzględniać bezpieczeństwo, preferencje i regularność stosowania [2]. Przy kontynuacji leku opcją może być recepta online po konsultacji; e-recepta jest wystawiana wyłącznie, gdy lekarz uzna ją za medycznie zasadną. Usługi Medicept są prywatne i nie są finansowane przez NFZ.