Łuszczyca – przewlekła choroba o wielu postaciach

Łuszczyca nie jest chorobą zakaźną. Nie można zarazić się nią przez dotyk, wspólne przedmioty, basen ani kontakt ze zmianami. Jej przebieg jest nawrotowy i zróżnicowany: znaczenie mają nie tylko powierzchnia zmian łuszczycowych, lecz także ich lokalizacja, świąd, ból oraz wpływ choroby na sen, pracę i samopoczucie [3][4].

• Najczęściej występujące objawy to dobrze odgraniczone, pogrubiałe ogniska z łuską, świądem, pieczeniem lub bolesnością [2].
• Na rozwój łuszczycy wpływają czynniki genetyczne, immunologiczne i środowiskowe [1][3].
• Zaostrzeniom mogą sprzyjać infekcje, uszkodzenia skóry, stres, palenie papierosów, nadmierne spożywanie alkoholu i przyjmowanie niektórych leków [1][3].
• Nowy ból, obrzęk stawów lub poranna sztywność wymagają oceny pod kątem łuszczycowego zapalenia stawów [1][4].
• W leczeniu łuszczycy wykorzystuje się preparaty miejscowe, fototerapię oraz leczenie ogólne, w tym leczenie biologiczne [4][5].

Inne choroby skóry mogą przypominać łuszczycę. Objawy stawowe szerzej omawia materiał Łuszczyca a ŁZS – to nie to samo!.

Łuszczyca jest przewlekłą chorobą skóry związaną z nadmierną aktywnością układu odpornościowego. Charakterystycznym objawem łuszczycy plackowatej są wyraźnie odgraniczone, uniesione blaszki pokryte białawą lub srebrzystą łuską. Na jasnej skórze bywają różowe lub czerwone, a na ciemniejszej mogą przyjmować odcień fioletowy, szary lub ciemnobrązowy. Zmiany mogą swędzieć, piec, boleć i pękać [2][3].

W przypadku łuszczycy zwykłej ogniska często występują symetrycznie na łokciach, kolanach, skórze głowy, tułowiu i w okolicy krzyżowej, ale choroba może zająć niemal każdą okolicę. Widoczna łuska nie wynika z braku higieny i nie stanowi zagrożenia dla otoczenia.

Nie istnieje jedna przyczyna wspólna dla wszystkich pacjentów. Rozwój łuszczycy wiąże się ze współdziałaniem nieprawidłowej odpowiedzi immunologicznej, podatności genetycznej i środowiska. Czynniki genetyczne zwiększają ryzyko, ale łuszczyca u rodzica nie oznacza, że choroba na pewno rozwinie się u dziecka. Dziedziczenie łuszczycy jest wielogenowe i nie przebiega według prostego schematu [1][3].

Zaostrzenie może wystąpić po przebytej infekcji, zwłaszcza paciorkowcowym zapaleniu gardła, po zadrapaniu, otarciu lub innym uszkodzeniu skóry, a także w związku ze stresem czy zmianą leków. Przyjmowanie niektórych leków może nasilać chorobę, lecz nie wolno odstawiać ich samodzielnie. Z cięższym przebiegiem wiążą się również otyłość, nadmierne spożywanie alkoholu i palenie papierosów [1][3].

U części osób stres rzeczywiście nasila łuszczycę, ale sam nie jest jej jedyną przyczyną. Stres oddziałuje też na inne dermatozy; odrębny mechanizm przedstawia materiał AZS a stres.

Łuszczyca w obrębie owłosionej skóry głowy może tworzyć pojedyncze ogniska lub zajmować większość skalpu. Blaszki często przekraczają linię włosów i obejmują czoło, kark albo okolice uszu [2]. Mogą przypominać nasilony łupież, dlatego sam wygląd łuski nie przesądza o diagnozie.

Łuszczyca paznokci występuje u części osób z łuszczycą skóry i może towarzyszyć ŁZS. Powoduje m.in. punktowe zagłębienia, bruzdy, żółtawo-łososiowe przebarwienia, pogrubienie materiału pod paznokciem lub oddzielenie płytki od łożyska [3]. Podobny obraz dają grzybica i urazy, dlatego potrzebna jest ocena przyczyny.

ŁZS może powodować ból, obrzęk stawów, poranną sztywność, obrzęk całego palca, dolegliwości kręgosłupa oraz zapalenie przyczepów ścięgnistych, np. w okolicy pięty [1][3]. Nie jest odmianą reumatoidalnego zapalenia stawów; różnicowanie tych chorób wymaga oceny lekarskiej. Nieleczony stan zapalny może prowadzić do trwałych uszkodzeń, dlatego nowe objawy należy zgłosić lekarzowi [1]. NICE zaleca okresową ocenę osób z łuszczycą pod kątem ŁZS i skierowanie do reumatologa przy jego podejrzeniu [4].

Rozpoznanie zwykle opiera się na wywiadzie oraz badaniu skóry całego ciała, skalpu i paznokci. Lekarz pyta o czas trwania zmian, świąd, ból, przebyte infekcje, leki, choroby rodzinne i objawy stawowe. Biopsja skóry jest potrzebna rzadko, głównie gdy obraz jest nietypowy [3].

Ocena nasilenia obejmuje powierzchnię zajętej skóry, zaczerwienienie, grubość i łuszczenie, lokalizację ognisk oraz wpływ choroby na jakość życia. Stosowane są m.in. skale PASI, BSA i DLQI [3][4]. Nawet małe zmiany na twarzy, dłoniach, stopach, genitaliach, paznokciach lub skórze głowy mogą istotnie ograniczać codzienne funkcjonowanie [4]. Zdjęcia pomagają dokumentować przebieg, ale nie zawsze zastępują badanie stacjonarne.

Celem terapii jest ograniczenie zapalenia i objawów, utrzymanie kontroli choroby oraz poprawa jakości życia. Dobór zależy od postaci, nasilenia i lokalizacji zmian, wcześniejszego leczenia, chorób współistniejących, możliwości monitorowania i preferencji pacjenta [4][5].

W ograniczonej łuszczycy podstawą są leki nakładane na skórę. Lekarz może zalecić m.in. miejscowy kortykosteroid, analog witaminy D lub preparat łączący te substancje; w wybranych przypadkach stosuje się inne leki i środki zmniejszające nawarstwienie łuski [4][5]. Skóra twarzy i fałdów, paznokcie oraz skalp wymagają odmiennych preparatów i schematów.

Emolienty i regularne nawilżanie skóry wspierają barierę zdrowej skóry, zmniejszają suchość i pękanie, ale nie zastępują leczenia przeciwzapalnego. Leków nie należy stosować częściej, dłużej ani na innych okolicach niż zalecono.

Fototerapia wykorzystuje światło ultrafioletowe wytwarzane przez specjalistyczne lampy i podawane w kontrolowanych dawkach. Najczęściej jest to wąskopasmowe UVB, a w wybranych sytuacjach PUVA [3][4]. Metodę omawia artykuł 'Terapia światłem' w łuszczycy. Fototerapia nie jest tym samym co opalanie lub solarium; samodzielne zwiększanie ekspozycji na UV grozi oparzeniem i uszkodzeniami skóry.

Pomocne może być notowanie zaostrzeń oraz ich możliwego związku z infekcją, stresem, urazem lub zmianą leków. Nowe ogniska mogą pojawiać się w miejscu uszkodzenia skóry — jest to objaw Koebnera. W codziennej pielęgnacji skóry warto wybierać krótkie mycie w niezbyt gorącej wodzie, delikatne osuszanie i emolienty. Intensywne zdrapywanie łuski może nasilać podrażnienie.

Naturalne słońce u części osób łagodzi zmiany łuszczycowe, a u innych je zaostrza; oparzenie może wywołać nowe ogniska. Zasady bezpiecznej ekspozycji opisuje artykuł Dlaczego ochrona skóry latem jest tak ważna?. Nowa lub zmieniająca się zmiana barwna nie powinna być uznawana za łuszczycę bez oceny, ponieważ czerniak może początkowo przypominać niegroźne znamię.

Zwłaszcza cięższa łuszczyca wiąże się częściej z otyłością, cukrzycą, nadciśnieniem, chorobami sercowo-naczyniowymi oraz depresją [1][3][4]. Nie oznacza to, że rozwiną się one u każdego. Zaprzestanie palenia papierosów, ograniczenie nadmiernego spożycia alkoholu, zbilansowane żywienie i aktywność dostosowana do zdrowia wspierają ogólną profilaktykę, lecz nie zastępują terapii. Nie ma jednej diety, która leczy łuszczycę u wszystkich.

Konsultacja jest wskazana, gdy zmiany pojawiają się po raz pierwszy, szybko się rozszerzają, bolą, pękają lub silnie swędzą, obejmują twarz, dłonie, stopy, genitalia albo paznokcie, zaburzają sen i pracę bądź przestają odpowiadać na leczenie. Ból, obrzęk lub sztywność stawów, obrzęk palca, ból pięty i przewlekła sztywność pleców wymagają oceny w kierunku ŁZS. Rozsiane krosty, gorączka, rozległe zaczerwienienie, odwodnienie lub pogorszenie ogólne są wskazaniem do pilnej pomocy [1][3].

Widoczne zmiany i dotychczasowe postępowanie można wstępnie omówić podczas prywatnej konsultacji dermatolog online. Teleporada nie zawsze wystarcza do rozpoznania. Lekarz może zalecić zdjęcia, badania lub wizytę stacjonarną; ewentualna recepta zależy wyłącznie od indywidualnej oceny medycznej.