AZS a stres – jak napięcie wpływa na atopowe zapalenie skóry?

• Atopowe zapalenie skóry AZS wiąże się z suchością, wypryskiem, stanem zapalnym i świądem.
• Przewlekły stres może nasilać objawy AZS, ale zwykle nie jest jedynym wyzwalaczem.
• Skórę atopową należy codziennie nawilżać emolientami, również między zaostrzeniami [2].
• Leczenie zaostrzenia warto rozpocząć po pojawieniu się pierwszych objawów, zgodnie z planem ustalonym z lekarzem [2].
• Dieta powinna być dostosowana indywidualnie; szerokie eliminacje bez potwierdzonego związku pokarmu z objawami nie są zalecane [3].
• Sen, regularna aktywność i techniki relaksacyjne wspierają radzenie sobie ze stresem, ale nie zastępują leczenia dermatologicznego [6].

W codziennej ochronie skóry znaczenie ma również ekspozycja na słońce — zobacz, dlaczego ochrona skóry latem jest tak ważna. Więcej materiałów znajdziesz w sekcji powiązane choroby skóry.

• powiązane choroby skóry

Atopowe zapalenie skóry AZS jest chorobą przewlekłą przebiegającą okresami zaostrzeń i remisji. Typowe objawy AZS obejmują suchość, rumień, wyprysk i silny świąd. U niemowląt zmiany częściej występują na twarzy i owłosionej skórze głowy, a u starszych dzieci i dorosłych między innymi w zgięciach łokciowych i kolanowych, na szyi oraz dłoniach [1].

Przyczyny AZS są złożone. Ważną rolę odgrywają czynniki genetyczne, zaburzenia bariery naskórkowej, odpowiedź układu odpornościowego i środowisko. Atopowe zapalenie skóry może współistnieć z astmą, alergicznym nieżytem nosa lub alergią pokarmową [1]. Osłabiony naskórek gorzej zatrzymuje wodę i łatwiej reaguje na substancje drażniące. Atopowe zapalenie skóry nie ma więc jednej przyczyny, a przyczyny AZS nie ograniczają się do stresu.

Nie należy przyjmować, że AZS zawsze rozwija się między 2. a 3. miesiącem życia. Choroba często zaczyna się w niemowlęctwie lub we wczesnym dzieciństwie, ale jej objawy mogą wystąpić również później, także w wieku dorosłym [1].

Stres jest naturalną reakcją adaptacyjną organizmu na wymagającą lub zagrażającą sytuację. Problem pojawia się, gdy napięcie jest długotrwałe, utrudnia odpoczynek i ma duży wpływ na codzienne funkcjonowanie. Przewlekły stres aktywuje połączenia między układem nerwowym, hormonalnym i immunologicznym. W skórze może zmieniać wydzielanie neuropeptydów, cytokin i mediatorów świądu [4].

Nie jest wystarczająco precyzyjne stwierdzenie, że sam wzrost kortyzolu bezpośrednio powoduje pogorszenie AZS. Stres uruchamia szerszą odpowiedź neuroendokrynną i immunologiczną. Może ona nasilać reakcje zapalne, stany zapalne, świąd oraz zaburzenia bariery ochronnej skóry [4]. Stres może więc nasilać objawy choroby, lecz nie wyjaśnia wszystkich jej przyczyn. Stany zapalne mogą utrzymywać się także pod wpływem innych czynników. Długotrwałe pobudzenie układu nerwowego prowadzi do osłabienia organizmu.

Świąd skłania do drapania. Drapanie uszkadza barierę ochronną, zwiększa utratę wody i podtrzymuje stany zapalne. Kolejne uszkodzenia naskórka mogą dodatkowo nasilać nieprzyjemne dla pacjenta dolegliwości. Z kolei zmiany skórne wywołują stres, szczególnie gdy są widoczne lub zakłócają sen. Tak powstaje błędne koło stres–świąd–drapanie–zaostrzenie, które może wpływać na przebieg choroby.

Podstawą pielęgnacji skóry jest codzienne stosowanie emolientów. NICE zaleca u dzieci z AZS bezzapachowe preparaty nawilżające używane każdego dnia [2]. Wytyczne dotyczące atopowego zapalenia również uznają środki nawilżające za ważny element leczenia miejscowego [3]. Emolient najlepiej dobrać do stanu skóry i tolerancji preparatu.

• wybieraj krótkie kąpiele lub prysznice w letniej wodzie;
• stosuj delikatne, bezzapachowe środki myjące;
• nakładaj emolient po osuszeniu skóry i gdy ponownie staje się sucha;
• unikaj kosmetyków, detergentów i produktów, które powtarzalnie nasilają objawy;
• ograniczaj przegrzewanie i wybieraj niedrażniące tkaniny;
• utrzymuj krótkie paznokcie, aby ograniczyć skutki drapania.

W pielęgnacji skóry mogą być przydatne preparaty zawierające ceramidy i kwasy tłuszczowe, które wspierają barierę ochronną skóry. Produkt wyraźnie nasilający objawy skórne należy odstawić.

Dbanie o higienę psychiczną nie oznacza nakazu niestresowania się. W praktyce pomocne są regularny sen, możliwa do tolerowania aktywność fizyczna, techniki oddechowe i odpoczynek. CDC wskazuje sen i ruch jako elementy radzenia sobie ze stresem [6]. Jeśli choroba wpływa na samoocenę, relacje lub prowadzi do unikania kontaktów społecznych, wsparcie psychologiczne może uzupełniać opiekę dermatologiczną. Podczas psychoterapii online można omówić stres związany z chorobą, lęk przed nawrotem i trudności z kontrolowaniem drapania.

Dieta powinna być dostosowana indywidualnie do wieku, stanu odżywienia, chorób współistniejących i rzeczywiście rozpoznanych reakcji. Alergia pokarmowa może współistnieć z atopowym zapaleniem skóry, zwłaszcza u dzieci, ale nie każda zmiana po posiłku oznacza alergię.

Wytyczne AAAAI/ACAAI sugerują, aby nie stosować rutynowo diet eliminacyjnych jako sposobu leczenia atopowego zapalenia skóry [3]. Można unikać produktu, który w sposób powtarzalny i wiarygodny nasila objawy, ale szeroką eliminację należy poprzedzić konsultacją. Nieuzasadnione ograniczenia zwiększają ryzyko niedoborów, szczególnie u dzieci.

Nie można bez zastrzeżeń stwierdzić, że twarda woda zawsze pogarsza atopowe zapalenie skóry. Badania obserwacyjne wskazywały na związek z częstszym występowaniem wyprysku u dzieci, lecz nie dowodzi to związku przyczynowego. W badaniu randomizowanym domowy zmiękczacz wody nie przyniósł istotnej dodatkowej poprawy u dzieci z umiarkowanym lub ciężkim AZS [7]. Ważniejsze jest używanie letniej wody, łagodnych środków myjących i emolientu po kąpieli.