AZS u dorosłych — objawy, przyczyny i sposoby łagodzenia

• Atopowe zapalenie skóry (AZS) jest chorobą zapalną, w której znaczenie mają czynniki genetyczne, zaburzenia bariery naskórkowej, układu odpornościowego oraz kontakt z czynnikami zewnętrznymi [1].
• Najczęstsze objawy AZS to świąd skóry, suchość skóry, ogniska rumieniowe, łuszczenie, pęknięcia, czerwone grudki, nadżerki po drapaniu oraz pogrubienie skóry przy przewlekłym przebiegu [3].
• U dorosłych zmiany skórne często dotyczą dłoni — zwłaszcza na grzbietach rąk — skóry w zgięciach łokci, okolic twarzy, szyi, a czasem także owłosionej skórze głowy.
• Podstawą codziennego postępowania jest odpowiednia pielęgnacja skóry: emolienty, nawilżanie skóry, łagodne mycie, unikanie długich kąpieli i gorącej wody.
• Maść na AZS powinna być dobierana indywidualnie — maść sterydowa, leki niesteroidowe, inne preparaty przeciwzapalne i wyrób medyczny mają różne zastosowania oraz ograniczenia [2].
• Nasilenie objawów może zwiększać kontakt z substancjami drażniącymi, substancje zapachowe, niektóre materiały, stres emocjonalny, pot, suche powietrze, alergeny pokarmowe, sierść zwierząt, roztocza i pyłki roślin.
• Dieta eliminacyjna ma sens głównie wtedy, gdy alergia pokarmowa została potwierdzona lub lekarz widzi wyraźny związek objawów z pokarmem; samo wykluczanie mleka krowiego czy innych produktów nie leczy AZS [5].
• Warto skonsultować się z lekarzem, jeśli objawy AZS szybko się nasilają, pojawia się ból, sączenie, gorączka, pęcherze, podejrzenie zakażenia albo leczenie miejscowe nie przynosi kontroli zmian. Pomocna bywa również konsultacja dermatologiczna online.

Jeżeli zmiany obejmują policzki, powieki albo obszar wokół ust, pomocny może być także osobny tekst o tym, jak wygląda atopowe zapalenie skóry na twarzy.

• zapalenie skóry
• opryszczkowe zapalenie skóry
• egzema na twarzy

Atopowe zapalenie skóry (AZS), określane też jako atopic dermatitis, jest przewlekłym, zapalnym schorzeniem skóry z okresami poprawy i zaostrzeń. W praktyce oznacza to, że skóra staje się sucha, nadreaktywna, podatna na świąd skóry i mikrouszkodzenia, a stan zapalny skóry może nawracać mimo okresów wyciszenia [1]. Stan zapalny zwykle nasila świąd, a drapanie dodatkowo podtrzymuje stan zapalny.

Atopowe zapalenie skóry (AZS) często zaczyna się w wczesnym dzieciństwie, niekiedy już w pierwszych miesiącach życia. U małych dzieci i niemowląt zmiany częściej obejmują twarz, skórę głowy oraz powierzchnie wyprostne kończyn; zapalenie skóry u niemowląt może pojawić się przed 1 roku życia, a pierwsze objawy bywają widoczne nawet od 3. miesiąca życia, choć ocena zmian w pierwszych miesiącach życia wymaga ostrożności. U starszych dzieci typowe są zmiany w zgięciach łokci i kolan, natomiast u osób dorosłych częściej dominują dłonie, zwłaszcza na grzbietach rąk, szyja, powieki oraz przewlekle pogrubiałe ogniska. 80 % dzieci z AZS ma rodziców z chorobami atopowymi. U dorosłych i dzieci wspólny pozostaje świąd, ale wieku dziecka nie można pomijać przy ocenie lokalizacji wysypki. W okresie niemowlęcym zapalenie skóry u niemowląt rzadko dominuje w okolicy pieluszkowej, a przed rokiem życia częściej dotyczy policzków i tułowia; u części dzieci przed rokiem życia obraz bywa zmienny z tygodnia na tydzień. Atopowe zapalenie skóry u dzieci może zmieniać charakter po 6. miesiącu życia, a wczesny początek zmian bywa wskazówką do obserwacji innych chorób alergicznych, choć sam wczesny początek nie określa rokowania.

Warto wiedzieć, że wczesny początek nie przesądza o dalszym przebiegu. U części pacjentów objawy AZS pojawiają się falami: przez krótki czas skóra wygląda spokojniej, a później powraca świąd i nowe ogniska zmian skórnych. U części osób atopowe zapalenie skóry łagodnieje przed rokiem życia lub w późniejszym dzieciństwie, u innych utrzymuje się po okresie dojrzewania, a niektórych przypadkach występuje dopiero w wieku dorosłym. Przebieg AZS zależy od wieku pacjenta, lokalizacji zmian, aktywności choroby, współistnienia chorób alergicznych i codziennego kontaktu z drażniącym środowiskiem.

Atopowe zapalenie skóry ma wieloczynnikowe przyczyny. Dokładne przyczyny nie są w pełni poznane, ale dużą rolę odgrywają predyspozycje genetyczne, zaburzenia bariery ochronnej, reakcja układu odpornościowego i czynniki środowiskowe [1]. Nie da się więc prosto odpowiedzieć, jak całkowicie uniknąć zachorowania, ponieważ rozwój AZS wynika zwykle z połączenia podatności organizmu z czynnikami zewnętrznymi.

Atopowe zapalenie skóry (AZS) wiąże się z osłabieniem bariery naskórkowej. Gdy bariera jest nieszczelna, łatwiej dochodzi do utraty wody, wnikania alergenów i substancji drażniących. Skóra atopowa szybciej reaguje na związki chemiczne, detergenty, barwniki, substancje zapachowe, składniki gum, lateks, konserwanty, pocenie, nagłe zmiany temperatury i niską wilgotność powietrza.

Istotną rolę odgrywa też atopia, czyli skłonność do reakcji alergicznych. U chorych na AZS częściej współistnieją katar sienny, alergiczny nieżyt nosa, astma, alergia pokarmowa lub podwyższone przeciwciała IgE. Nie oznacza to jednak, że każda wysypka jest alergią, że objawów atopowego zapalenia skóry zawsze da się uniknąć samą dietą ani że każde atopowe zapalenie wymaga restrykcyjnej diety. Mleko krowie, białka mleka krowiego, jajka, orzechy czy inne alergeny pokarmowe mogą nasilać objawy u części pacjentów, ale dieta eliminacyjna powinna być ustalana ostrożnie, najlepiej po ocenie lekarza.

Diagnoza AZS zwykle opiera się na wywiadzie i badaniu skóry. Lekarz ocenia, gdzie występują zmiany skórne, od kiedy trwają, czy mają nawrotowy przebieg, jak silny jest świąd skóry, czy występują choroby atopowe w rodzinie oraz czy kontakt z konkretnymi czynnikami zewnętrznymi zwiększa nasilenie objawów [4]. Ważnym elementem rozpoznania jest też rozmowa o obciążeniu związanym z objawami choroby: swędzeniem, bólem, pieczeniem i zaburzeniami snu.

Badania laboratoryjne nie zawsze są konieczne. Przeciwciała IgE, testy alergiczne, testy płatkowe, posiew lub badanie mykologiczne bywają pomocne, gdy obraz jest nietypowy, gdy podejrzewa się alergię kontaktową, zakażenia bakteryjne, zakażenia wirusowe, grzybicę albo związek z pokarmem. W badaniach klinicznych i praktyce dermatologicznej stosuje się też skale nasilenia, ale w codziennej opiece ważniejsze bywa to, jak objawy AZS wpływają na sen, pracę, aktywność fizyczną i jakość życia pacjenta. Pomocne jest dokumentowanie zmian skórnych zdjęciami wykonywanymi w podobnym świetle oraz krótki dzienniczek zmian skórnych, w którym pacjent zapisuje kosmetyki, pracę z detergentami i kontakt z alergenami. Taka obserwacja pokazuje, czy nasilenie zmian skórnych pojawia się po nowym produkcie, czy raczej wynika z infekcji, stresu lub błędu w pielęgnacji skóry.

Atopowe zapalenie skóry może przypominać inne choroby skóry: wyprysk kontaktowy, łuszczycę, świerzb, grzybicę, trądzik różowaty, opryszczkowe zapalenie skóry, a u dzieci także zapalenie skóry u dzieci o innym podłożu. Przy łuszczących, nawracających zmianach warto różnicować je z chorobami, które wyglądają podobnie, ale wymagają innego leczenia; pomocny kontekst znajdziesz w tekście egzema a łuszczyca.

Warto wiedzieć: Dieta przy łuszczycy – co jeść a czego unikać? · Trądzik dorosłych – przyczyny i możliwości terapeutyczne

Nasilenie objawów bywa związane z alergenami, ale równie często odpowiadają za nie czynniki drażniące i inne czynniki pobudzające reakcję zapalną. Do typowych wyzwalaczy należą substancje chemiczne i związki chemiczne w detergentach, mydłach, płynach do prania i kosmetykach, różne substancje zapachowe, barwniki, rozpuszczalniki, składniki gum, wełna, szorstkie ubrania, różnego rodzaju środki czystości, przegrzewanie oraz zbyt suche powietrze. Unikanie czynników zaostrzających nie oznacza życia w sterylnym otoczeniu, tylko rozsądne rozpoznanie, co faktycznie szkodzi konkretnej osobie.

Na atopowe zapalenie skóry mogą wpływać także roztocza, sierść zwierząt, pyłki roślin, alergeny pokarmowe, pot, infekcje i stres emocjonalny. W praktyce dużą rolę ma obserwacja: jeżeli zaostrzenia zmian powtarzają się po określonym kontakcie, warto zapisać datę, objawy, jedzenie, kosmetyki, leki i warunki środowiskowe. Takie notatki, prowadzone w różnych formach, pomagają odróżnić realny wyzwalacz od przypadkowej zbieżności.

Stres może nasilać drapanie, pogarszać sen i zwiększać uczucie swędzenia, a przewlekłe objawy z kolei obniżają jakość życia całej rodziny i wpływają na organizację dnia. Zależność między skórą i napięciem emocjonalnym jest szerzej omówiona w artykule azs a stres.

Pierwszym krokiem jest delikatne mycie. Krótki prysznic albo kąpiel w letniej wodzie zwykle jest lepszym wyborem niż długich kąpieli w gorącej wodzie. Temperatura wody do kąpieli nie powinna przekraczać 30 stopni. Czas mycia warto ograniczać do 5 minut lub maksymalnie kilku minut więcej, a następnie osuszać ciało przez przykładanie miękkiego ręcznika, bez tarcia. Po kąpieli najlepiej nawilżyć skórę, gdy jest jeszcze lekko wilgotna; regularne emolienty 2–3 razy dziennie wspierają nawilżanie skóry i odbudowę bariery naskórkowej [5].

Ważnym elementem pielęgnacji skóry jest regularność: u wielu chorych na AZS emolient stosuje się co najmniej dwa razy dziennie, a przy bardzo suchej skórze częściej. Atopowe zapalenie skóry nie poprawia się trwale po jednorazowym posmarowaniu, bo skóra atopowa potrzebuje stałego wsparcia bariery ochronnej. Taka rutyna nie zastępuje leczenia stanu zapalnego skóry, ale ma korzystny wpływ w łagodzeniu objawów i zmniejszaniu podatności na podrażnienia.

Drugi element pielęgnacji skóry to dobór preparatów. Skóra atopowa zwykle lepiej toleruje kosmetyki bez zapachu, bez barwników i bez silnych detergentów, bo suchość skóry i substancje chemiczne łatwo nasilają podrażnienie zmian skórnych. Kremy, balsam, emulsja, olej, masło shea, ceramidy, kwasy tłuszczowe, alantoina lub lipidy mogą mieć korzystny wpływ na komfort, ale skład powinien być prosty, a produkt nie powinien piec ani nasilać swędzenia. Warto pamiętać, że wyrób medyczny, dermokosmetyki i inne preparaty pielęgnacyjne nie są tym samym co lek przeciwzapalny.

Trzeci element pielęgnacji skóry to otoczenie. U chorych na AZS, u których skóra atopowa łatwo reaguje na tarcie, ubrania powinny być miękkie, najlepiej bawełniane, prane w łagodnych środkach i dobrze wypłukane. W mieszkaniu pomaga odpowiedni poziom wilgotności powietrza, unikanie przegrzewania i utrzymywanie komfortowej temperatury pokojowej; podobny odpowiedni poziom komfortu warto zachować w sypialni, także przy temperaturze pokojowej. Podczas ekspozycji na słońce ochrona przed działaniem promieni słonecznych jest ważna, bo oparzenie może zaostrzyć stan zapalny, a solarium jest niewskazane. Unikanie czynników drażniących powinno obejmować także rękawiczki ochronne przy sprzątaniu i ograniczenie kontaktu z detergentami, czyli praktyczne ograniczenie substancji drażniących.