Objawy menopauzy przy tabletkach antykoncepcyjnych – jak je rozpoznać?

W okresie okołomenopauzalnym płodność maleje, lecz sporadyczne owulacje nadal są możliwe. Osoba aktywna seksualnie, która nie planuje ciąży, potrzebuje zabezpieczenia do czasu, gdy można bezpiecznie zakończyć jego stosowanie. Dobór metod antykoncepcji zależy od wieku, palenia tytoniu, ciśnienia, migreny z aurą, chorób sercowo-naczyniowych, incydentów zakrzepowych i leków [2].

• Tabletki antykoncepcyjne nie mogą opóźnić menopauzy. Mogą natomiast maskować jej objawy i utrudniać ocenę naturalnego cyklu.
• Typowe objawy to uderzenia gorąca, nocne poty, zaburzenia snu, wahania nastroju, suchość pochwy, zmniejszone libido i kołatanie serca.
• W czasie stosowania złożonej antykoncepcji hormonalnej oznaczanie FSH nie pozwala wiarygodnie potwierdzić menopauzy [1].
• Hormonalna terapia zastępcza, obecnie częściej nazywana menopauzalną terapią hormonalną, nie zapewnia ochrony przed ciążą.
• Nie ma jednej odpowiedzi na pytanie, jakie tabletki antykoncepcyjne przy menopauzie będą dobrym wyborem. Decyzja wymaga oceny indywidualnego ryzyka.

Jeśli niepokój budzi sam przebieg przekwitania, pomocne może być także omówienie: Czy należy bać się menopauzy?

Więcej materiałów z tego obszaru znajdziesz w dziale Antykoncepcja.

Menopauza w ścisłym znaczeniu medycznym to ostatnia miesiączka w życiu kobiety, a przekwitanie jest szerszym okresem zmian. Menopauzę rozpoznaje się retrospektywnie po co najmniej 12 miesiącach naturalnego braku miesiączki, o ile krwawienia nie ustały z powodu antykoncepcji, leczenia, ciąży lub choroby. Perimenopauza zaczyna się przed menopauzą i kończy rok po ostatniej miesiączce [1].

W okresie perimenopauzy spada rezerwa jajnikowa i zmienia się stężenie hormonów płciowych. Cykl menstruacyjny może się skracać lub wydłużać, a nieregularne miesiączki przeplatają się niekiedy z cyklami owulacyjnymi. To naturalny etap w życiu kobiety, ale jego przebieg jest indywidualny.

Najczęstsze objawy menopauzy obejmują uderzenia gorąca, nocne poty, zaburzenia snu, wahania nastroju, kołatanie serca, suchość pochwy, dyskomfort podczas współżycia i zmniejszone libido. Może pojawić się również wzrost masy ciała, choć nie należy przypisywać go wyłącznie naturalnemu spadkowi poziomu estrogenów.

Nie. Tabletki antykoncepcyjne opóźniają menopauzę jedynie pozornie, ponieważ mogą łagodzić jej objawy i wywoływać przewidywalne krwawienia. Nie zatrzymują utraty pęcherzyków jajnikowych, nie zapobiegają ustaniu owulacji związanemu z wiekiem i nie przedłużają naturalnej płodności. Nie można zatem brać tabletek antykoncepcyjnych po to, aby opóźnić menopauzę [3].

Korzyści hormonalnej antykoncepcji mogą wykraczać poza zapobieganie ciąży. Złożona antykoncepcja może zmniejszać objawy naczynioruchowe i ograniczać utratę gęstości mineralnej kości przed 50. rokiem życia, lecz nie jest odpowiednia dla każdej pacjentki [2]. Nie zmienia to faktu, że tabletki antykoncepcyjne opóźniają menopauzę tylko w odbiorze objawów, a nie biologicznie.

W okresie okołomenopauzalnym kobieta może być nadal płodna. Owulacje są rzadsze i trudniejsze do przewidzenia, ale ryzyko zajścia w ciążę nie znika wraz z pierwszymi nieregularnymi miesiączkami. Dlatego antykoncepcja jest potrzebna do menopauzy lub osiągnięcia wieku, w którym naturalne poczęcie jest wyjątkowo rzadkie [6].

To, do jakiego wieku należy kontynuować stosowanie antykoncepcji, zależy od używanej metody i możliwości oceny naturalnych krwawień. Wytyczne FSRH wskazują, że większość kobiet może zakończyć antykoncepcję w wieku 55 lat, gdy spontaniczne poczęcie jest wyjątkowo rzadkie. U kobiet po 50. roku życia stosujących wybrane metody jednoskładnikowe lekarz może w określonych sytuacjach wykorzystać FSH do ustalenia dalszego postępowania. Wynik jest natomiast niemiarodajny podczas stosowania złożonej antykoncepcji hormonalnej [2].

Tabletki jednoskładnikowe, implant podskórny oraz wkładka z lewonorgestrelem nie zawierają estrogenu. Można je rozważyć, gdy estrogen jest niewskazany, lecz każda metoda ma własne przeciwwskazania i wpływ na krwawienia. Wkładka hormonalna zagęszcza śluz szyjkowy i działa miejscowo w macicy. Wybrane wkładki można pozostawić do 55. roku życia tylko wtedy, gdy pozwalają na to typ urządzenia, wiek w chwili założenia i cel stosowania [2].

Tabletki dwuskładnikowe, plastry i krążki dopochwowe zawierają estrogen oraz progestagen. Po 50. roku życia FSRH zaleca przejście z antykoncepcji złożonej na metodę pozbawioną estrogenu [2]. Szczególnej oceny wymagają palenie papierosów, nadciśnienie, migrena z aurą, otyłość, udar mózgu, zatorowość płucna lub przebyta zakrzepica. Więcej informacji omawia artykuł jaka antykoncepcja przy zakrzepicy.

Nazwy handlowe nie pozwalają ocenić, czy preparat jest odpowiedni w czasie menopauzy. Dotyczy to zarówno leku Femoden, jak i preparatu Midiana. Przed kontynuacją lekarz sprawdza skład, dawkę estrogenu, ciśnienie, palenie tytoniu, wywiad zakrzepowy i interakcje lekowe. Warto zgłosić także leki bez recepty; osobno wyjaśniamy zagadnienie antykoncepcja a paracetamol – czy jest się czego obawiać.

Wkładka miedziana zapewnia długotrwałą ochronę bez hormonów. Prezerwatywy pozwalają stosować antykoncepcję mechaniczną i jako jedyne spośród wymienionych metod ograniczają również ryzyko zakażeń przenoszonych drogą płciową. W decyzję pary można włączyć także metody antykoncepcji dla mężczyzn i ich skuteczność.

Do metod barierowych należą też kapturki i gąbki dopochwowe, często łączone ze środkami plemnikobójczymi. Pary wybierające antykoncepcję mechaniczną muszą stosować ją prawidłowo podczas każdego stosunku. Antykoncepcja naturalna oparta na temperaturze i obserwacji śluzu szyjkowego jest w perimenopauzie mniej przewidywalna, ponieważ nieregularny cykl utrudnia wyznaczenie dni płodnych.

Qlaira jest złożonym doustnym środkiem antykoncepcyjnym: aktywne tabletki zawierają walerianian estradiolu, a większość z nich również dienogest [8]. Nie jest hormonalną terapią menopauzalną i nie służy do tego, by opóźnić menopauzę.

Kontynuowanie stosowania antykoncepcji wymaga regularnej oceny stanu zdrowia. Bezpieczeństwo stosowania antykoncepcji hormonalnej zależy od bilansu korzyści i ryzyka, a nie tylko od metryki. Jeśli pojawiły się migreny, palenie tytoniu, nadciśnienie lub choroba zakrzepowa, lekarz może zaproponować metodę bez estrogenu.

Hormonalna terapia zastępcza i antykoncepcja mają inne cele oraz dawki hormonów. W okresie menopauzy terapia łagodzi objawy, ale nie chroni przed zajściem w ciążę. Złożonej tabletki antykoncepcyjnej nie stosuje się jednocześnie ze standardową terapią zastępczą. U pacjentek przed 50. rokiem życia, które potrzebują zabezpieczenia, złożona antykoncepcja może niekiedy stanowić alternatywę dla terapii objawów, jeżeli nie ma przeciwwskazań [2].

Niektóre metody progestagenne można łączyć z estrogenową terapią menopauzalną. Przykładem jest odpowiednio dobrana wkładka z lewonorgestrelem, która może pełnić funkcję antykoncepcyjną i chronić endometrium podczas terapii estrogenem, o ile jest wymieniana w terminach właściwych dla tego zastosowania [2]. Schemat zawsze powinien ustalić lekarz.

Antykoncepcja awaryjna może być potrzebna również kobiecie po 40. roku życia, jeśli doszło do stosunku bez zabezpieczenia, pęknięcia prezerwatywy albo błędu w przyjmowaniu tabletek. Dostępne rozwiązania obejmują wkładkę miedzianą oraz tabletki z lewonorgestrelem lub octanem uliprystalu; wybór zależy między innymi od czasu od stosunku, dotychczasowej antykoncepcji, leków i możliwości założenia wkładki [7].

Nie należy czekać na objawy ani traktować nieregularnych cykli jako ochrony przed ciążą. Metoda awaryjna działa w ograniczonym czasie, dlatego sytuację warto omówić możliwie szybko z lekarzem lub farmaceutą.