Opryszczka na brodzie – przyczyny, objawy i leczenie

• Opryszczkę wywołują wirusy herpes simplex: HSV-1 i HSV-2. Oba typy mogą powodować zakażenia skóry i błon śluzowych, choć HSV-1 częściej wiąże się z infekcją ust i twarzy, a HSV-2 z chorobą określaną jako opryszczka narządów płciowych [1].
• Pierwsze objawy opryszczki na skórze lub w jamie ustnej to często mrowienie, pieczenie, świąd lub tkliwość. Następnie mogą pojawić się pęcherzyki wypełnione płynem, które pękają i zasychają. Podobne zmiany mogą rozwinąć się na skórze twarzy poza wargą.
• Zakażenie wirusem opryszczki przenosi się głównie przez bezpośredni kontakt ze zmianą, śliną lub zakażoną powierzchnią skóry. Do transmisji może dojść także bez widocznych wykwitów, ale aktywna opryszczka zwiększa ryzyko zakażenia [1].
• Leczenie opryszczki zależy od lokalizacji, nasilenia, czasu trwania i czynników ryzyka. Leki przeciwwirusowe działają najlepiej, gdy zostaną zastosowane wcześnie, zgodnie z informacją o preparacie lub zaleceniem lekarza [4].
• Nie należy przebijać pęcherzyków, zdrapywać strupów ani dotykać zmian bez potrzeby. Ważne są higiena rąk i unikanie przenoszenia wirusa na oczy oraz na inne osoby.

Zmiany w okolicach narządów płciowych wymagają odrębnej oceny; więcej informacji zawiera artykuł o tym, jak wygląda opryszczka narządów płciowych. Gdy obraz zmiany jest nietypowy, nawroty są częste albo potrzebna jest ocena wskazań do leczenia, można omówić objawy podczas konsultacji z lekarzem online.

Opryszczka zwykła to powszechna infekcja wirusowa wywoływana przez wirus herpes simplex. Wyróżnia się dwa typy wirusa opryszczki: HSV-1 i HSV-2. HSV-1, czyli wirus typu 1, najczęściej odpowiada za opryszczkę wargową i zakażenia w obrębie jamy ustnej, ale może również powodować opryszczkę narządów płciowych. HSV-2 jest przenoszony przede wszystkim drogą płciową i częściej odpowiada za nawrotową opryszczkę narządów płciowych. Lokalizacja zmian nie pozwala jednak samodzielnie i pewnie ustalić typu wirusa [1].

Po wniknięciu do organizmu wirus HSV przechodzi do komórek nerwowych i pozostaje w stanie utajenia przez całe życie. W zakażeniach twarzy miejscem uśpienia jest zwykle zwój nerwu trójdzielnego; w zakażeniach genitalnych wirus może pozostawać w zwojach okolicy lędźwiowo-krzyżowej. W sprzyjających warunkach dochodzi do reaktywacji wirusa i kolejnego wysiewu zmian [2]. Oznacza to, że leczenie może skrócić epizod i złagodzić dolegliwości, ale nie usuwa HSV z organizmu.

To, jak wygląda opryszczka, zależy od etapu zakażenia. Najpierw pojawia się uczucie mrowienia, swędzenie, pieczenie lub miejscowa tkliwość. Są to pierwsze objawy opryszczki wargowej i zmian na innych częściach twarzy. W krótkim czasie na zaczerwienionej skórze mogą powstać małe pęcherzyki, często zgrupowane. Są to pęcherzyki wypełnione płynem surowiczym. Pęcherzyki pękają, pozostawiając bolesne nadżerki, a następnie zasychają w strup [2].

Objawy opryszczki na brodzie mogą przypominać zapalenie mieszka włosowego, liszajec, trądzik, podrażnienie po goleniu, kontaktowe zapalenie skóry lub półpasiec. Charakterystycznych pęcherzyków może nie być, zwłaszcza gdy zmiana została rozdrapana albo jest już w fazie gojenia. Dlatego sam wygląd zdjęcia nie zawsze wystarcza do właściwej diagnozy.

Nawrót zwykle pozostaje ograniczony i goi się w około 8–10 dni, natomiast pierwotne zakażenie może trwać dłużej – nawet 2–3 tygodnie [2]. W przebiegu pierwotnego zakażenia, szczególnie gdy zajęta jest błona śluzowa jamy ustnej, mogą wystąpić objawy ogólne: gorączka, złe samopoczucie, ogólne osłabienie, bóle głowy, bóle mięśni, brak apetytu i powiększenie węzłów chłonnych. Ostre zapalenie jamy ustnej i dziąseł wywołane przez HSV może obejmować język, gardło, tylną ścianę gardła oraz okolice migdałków podniebiennych, utrudniając jedzenie i picie [2].

Najczęściej do zakażenia dochodzi przez bezpośredni kontakt skóry lub błon śluzowych z wirusem opryszczki. Źródłem zakażenia może być osoba z aktywnymi pęcherzykami, nadżerkami albo bez widocznych zmian, ponieważ bezobjawowe wydzielanie wirusa jest możliwe. HSV-1 przenosi się między innymi podczas pocałunków, kontaktu ze śliną i kontaktów oralno-genitalnych. HSV-2 przenosi się głównie podczas kontaktów seksualnych [1].

Zakażenie wirusem opryszczki może zostać przeniesione z okolicy ust na brodę przez dotykanie zmienionej chorobowo skóry, a następnie innej części twarzy. Możliwe jest także zakażenie uszkodzonej skóry palca i rozwój zanokcicy opryszczkowej w obrębie opuszki lub wału paznokciowego. Ryzyko transmisji przez wspólne sztućce czy ręczniki jest mniejsze niż przy bezpośrednim kontakcie, ale podczas aktywnej zmiany rozsądne jest nieudostępnianie przedmiotów mających świeży kontakt ze śliną lub wykwitem.

Nawroty zakażenia wirusem opryszczki bywają związane z gorączką, infekcjami górnych dróg oddechowych, przewlekłym stresem, przemęczeniem, długotrwałym wysiłkiem fizycznym, zmianami hormonalnymi, silnym promieniowaniem słonecznym oraz osłabieniem układu odpornościowego. Nie każda osoba rozpoznaje konkretny czynnik wyzwalający, a częstość nawrotów jest indywidualna [2].

Opryszczka narządów płciowych jest skutkiem zakażenia wirusem opryszczki i może być wywołana zarówno przez HSV-1, jak i HSV-2. Bolesne zmiany występują na skórze krocza, wargach sromowych, prąciu, w okolicy odbytu, a niekiedy także przy ujściu cewki moczowej lub na szyjce macicy. Opryszczka narządów płciowych może przebiegać bezobjawowo. W przypadku opryszczki narządów płciowych wskazana jest konsultacja lekarska, szczególnie przy pierwszym epizodzie, ciąży, trudności w oddawaniu moczu lub nasilonych objawach ogólnych [7]. Stosowanie prezerwatyw zmniejsza, ale nie eliminuje ryzyka zakażenia, ponieważ wirus może być obecny na nieosłoniętej skórze [1].

W większości typowych zmian skórnych diagnostyka zakażenia wirusem opryszczki opiera się na wywiadzie i badaniu. Lekarz ocenia lokalizację, układ pęcherzyków, czas trwania, wcześniejsze epizody oraz możliwość podobnych chorób skóry. Dodatkowych badań można potrzebować przy nietypowym obrazie zmian skórnych, ciężkim przebiegu, ciąży, obniżonej odporności, zmianach narządów płciowych, podejrzeniu zajęcia oka lub ośrodkowego układu nerwowego [2].

Najczulszą metodą potwierdzania HSV w aktywnej zmianie jest test molekularny NAAT/PCR z materiału pobranego z podstawy świeżego pęcherzyka lub nadżerki. Reakcja łańcuchowa polimerazy pozwala wykryć materiał genetyczny wirusa i, w badaniu typującym, rozróżnić HSV-1 od HSV-2. Hodowla komórkowa jest mniej czuła, szczególnie gdy zmiana zaczyna się goić. Badania serologiczne wykrywające przeciwciała mają ograniczenia: nie potwierdzają, że widoczna zmiana jest opryszczką, a wynik HSV-1 nie określa miejsca zakażenia. Nie zaleca się rutynowego badania krwi u każdej osoby bez objawów [6].

Leczenie opryszczki na brodzie opiera się na podobnych zasadach jak leczenie opryszczki wargowej, ale wybór terapii zależy od rozległości zmian, ich lokalizacji, czasu od pierwszych symptomów, wieku, ciąży, chorób towarzyszących i działania układu odpornościowego. Leczenie zakażenia wirusem opryszczki może obejmować preparaty miejscowe w formie kremów lub leki doustne. Wybór leków przeciwwirusowych zależy od sytuacji klinicznej; do stosowanych substancji należą acyklowir, walacyklowir i famcyklowir [4].

W leczeniu opryszczki miejscowe leki przeciwwirusowe mogą nieznacznie skrócić czas trwania nawrotu i łagodzić pieczenie, świąd lub mrowienie, szczególnie gdy terapia miejscowa zostanie rozpoczęta bardzo wcześnie. Po pojawieniu się pęcherzy ich działanie bywa słabsze [3]. Doustne stosowanie leków przeciwwirusowych lekarz może rozważyć przy pierwszym epizodzie, rozległych lub bolesnych zmianach, częstych nawrotach, gdy rozpoznawana jest opryszczka narządów płciowych albo występuje zwiększone ryzyko powikłań. W cięższych przypadkach, zakażeniu noworodka, opryszczkowym zapaleniu mózgu lub rozsianej infekcji u osoby z obniżoną odpornością potrzebne jest leczenie systemowe, niekiedy dożylne [2].

Acyklowir jest jednym z najczęściej stosowanych leków przeciwwirusowych w zakażeniach HSV, ale konkretny preparat, dawkę i czas stosowania należy dobrać do postaci choroby i stanu pacjenta. Regularne stosowanie leków przeciwwirusowych zgodnie z zaleceniem ma większe znaczenie niż samodzielne modyfikowanie schematu. Kompleksowe leczenie opryszczki wargowej nie oznacza łączenia wielu przypadkowych preparatów – obejmuje właściwie dobrane leczenie opryszczki, ochronę zmiany, leczenie objawowe i ograniczanie transmisji.

Domowe sposoby na opryszczkę nie usuwają wirusa z organizmu. Mogą jedynie przynieść ulgę podczas gojenia. Zimne okłady przez czystą tkaninę mogą zmniejszyć ból i obrzęk. Przy gorączce lub bólu można rozważyć leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe odpowiednie dla wieku oraz stanu zdrowia, zgodnie z ulotką lub poradą farmaceuty. Przy zmianach w jamie ustnej ważne jest nawadnianie i wybieranie łagodnych pokarmów [3].

Nie należy przebijać pęcherzyków, zdrapywać strupów, przyżegać zmian ani nakładać drażniących substancji, takich jak spirytus, czosnek, sok z cytryny czy pasta do zębów. Niewłaściwa pielęgnacja może nasilić ból, uszkodzić skórę i sprzyjać wtórnemu zakażeniu bakteryjnemu.

Podczas aktywnej opryszczki należy:

• myć ręce przed i po nałożeniu preparatu;
• nakładać krem delikatnie, bez wcierania;
• nie dotykać oczu po kontakcie ze zmianą;
• unikać pocałunków i kontaktów oralno-genitalnych do pełnego wygojenia;
• nie dzielić się kosmetykami do ust, maszynką do golenia ani przedmiotami świeżo zabrudzonymi śliną;
• chronić usta i skórę przed promieniowaniem UV, gdy silne światło słoneczne wyzwala nawroty. Silne promieniowanie słoneczne może być indywidualnym czynnikiem reaktywacji [1].

Odpowiednia ilość snu, regularne posiłki i leczenie chorób przewlekłych wspierają ogólną sprawność układu odpornościowego, ale nie są metodą eradykacji wirusa. Nie ma podstaw, aby na podstawie samego nawrotu rozpoznawać niedobór konkretnej witaminy lub żelaza.

U małych dzieci pierwotne zakażenie wirusem opryszczki może wywołać bolesne zapalenie dziąseł i jamy ustnej, gorączkę oraz niechęć do picia. Ryzyko odwodnienia i trudność w doborze leków sprawiają, że rozległe zmiany, brak apetytu lub zmniejszone przyjmowanie płynów wymagają kontaktu z pediatrą [2].

Szczególnej uwagi wymaga opryszczka u noworodków. Zakażenie okołoporodowe najczęściej wiąże się z kontaktem z HSV podczas porodu, ale wirus może być także przeniesiony po narodzinach przez osobę z aktywną opryszczką wargową. Osoba ze zmianą nie powinna całować dziecka ani dotykać go bez dokładnego umycia rąk. Senność, drażliwość, gorączka, słabe karmienie, pęcherzyki na skórze, w jamie ustnej lub przy oczach wymagają pilnej pomocy [8]. Więcej praktycznych informacji zawiera artykuł Opryszczka u niemowlaka.

Kobieta ciężarna z pierwszym epizodem opryszczki narządów płciowych lub nawrotem w III trymestrze ciąży powinna skontaktować się z lekarzem prowadzącym. Postępowanie w zakażeniu wirusem opryszczki zależy od terminu zakażenia, jego lokalizacji i historii nawrotów. Leki przeciwwirusowe mogą być stosowane w ciąży, gdy lekarz uzna je za zasadne [7]. Osobny materiał omawia temat Acyklowir w ciąży 1 trymestr.

Osoby przyjmujące leki immunosupresyjne, po chemioterapii, z zaawansowanym zakażeniem HIV albo inną przyczyną osłabienia odporności mogą mieć cięższy przebieg, dłużej utrzymujące się lub rozsiane zmiany i zajęcie innych narządów. W tej grupie nie należy ograniczać postępowania do leczenia domowego [2].