Opryszczka wargowa – objawy, przyczyny i leczenie

• Opryszczka wargowa jest najczęściej wywoływana przez HSV-1, ale HSV-2 również może powodować zmiany na błonach śluzowych jamy ustnej.
• Początkowe objawy to zwykle mrowienie, pieczenie, swędzenie i miejscowa tkliwość; następnie powstają bolesne pęcherzyki.
• Nawracająca opryszczka wargowa zwykle zaczyna się goić w ciągu około 10 dni, lecz zakaźność utrzymuje się od fazy zwiastunowej do pełnego wygojenia zmian [2].
• Leczenie opryszczki wargowej najlepiej rozpocząć podczas objawów zwiastunowych. Dobór preparatu zależy od rozległości zmian, częstości nawrotów, wieku, ciąży i odporności.
• Pilnej konsultacji wymagają zmiany obejmujące okolice oka, ból oka, światłowstręt, pogorszenie widzenia, zaburzenia świadomości lub rozległy ciężki przebieg.

Praktyczne zasady opisano szerzej w materiale Jak poradzić sobie z opryszczką wargową. Przy nietypowym wyglądzie zmian, częstych nawrotach lub nieskutecznym leczeniu miejscowym pomocna może być konsultacja dermatologiczna online.

Opryszczka wargowa, nazywana potocznie zimnem, jest postacią zakażenia wywoływanego przez wirus opryszczki zwykłej (Herpes simplex virus). Zakażenie wirusem HSV-1 najczęściej odpowiada za opryszczkę ust i zmianę na granicy czerwieni wargowej, natomiast HSV-2 częściej wiąże się z zakażeniami narządów płciowych. Podział nie jest jednak bezwzględny: HSV-1 może powodować opryszczkę narządów płciowych po kontakcie oralno-genitalnym, a opryszczka narządów płciowych może być także wywołana przez HSV-2 [1].

Zakażenie pierwotne może przebiegać bezobjawowo. Okres wylęgania jest zmienny; przy objawowym pierwotnym zakażeniu wirusem HSV-1 dolegliwości mogą pojawić się po kilku dniach od ekspozycji [3]. Sam okres wylęgania nie pozwala wskazać konkretnego źródła zakażenia. Gdy daje objawy, bywa bardziej rozległe niż późniejsze nawroty i może obejmować dziąsła, język oraz inne miejsca na błonach śluzowych. Mogą mu towarzyszyć objawy ogólne, takie jak gorączka, osłabienie, bóle mięśni i powiększenie węzłów chłonnych. U dzieci pierwotne zakażenie może przyjąć postać opryszczkowego zapalenia jamy ustnej i dziąseł [3].

Po zakażeniu wirusem opryszczki patogen pozostaje w zwojach nerwowych w postaci uśpionej. Nie oznacza to stałego występowania zmian. Wirus pozostaje w organizmie przez całe życie w stanie uśpienia, a następnie może reaktywować się w sprzyjających warunkach. Dlatego całkowite wyleczenie rozumiane jako usunięcie wirusa z organizmu nie jest obecnie możliwe, choć można leczyć epizody i ograniczać nawroty opryszczki [1].

Typowe objawy opryszczki wargowej rozwijają się etapami:

Na kilka–kilkanaście godzin przed wykwitem pojawiają się mrowienie, pieczenie, świąd albo miejscowy ból. Niektóre osoby odczuwają napięcie skóry. To moment, w którym szybka reakcja i rozpoczęcie zaleconego wcześniej leczenia mogą przynieść największą korzyść [3].

Następnie na czerwieni wargowej lub tuż obok niej w jednym czasie może pojawić się kilka skupionych pęcherzyków wypełnionych płynem surowiczym. Pęcherzyki pękają, tworząc bolesne nadżerki lub bolesne owrzodzenia. Płynem surowiczym i wydzieliną ze świeżych zmian można zakazić wirusem opryszczki inną osobę albo przenieść go na inną okolicę własnego ciała.

Zakażenie wirusem opryszczki następuje głównie przez bezpośredni kontakt ze zmianą, śliną lub pozornie niezmienioną skórą osoby zakażonej. Największe ryzyko występuje przy aktywnych pęcherzykach i nadżerkach, ale transmisja jest możliwa także bez widocznych wykwitów [1]. Nie jest to typowa infekcja szerząca się drogą kropelkową; znaczenie ma przede wszystkim kontakt skóra–skóra lub kontakt błon śluzowych.

W czasie aktywnej opryszczki należy pamiętać o unikaniu pocałunków, kontaktów intymnych i kontaktów seksualnych obejmujących jamę ustną. Ustna opryszczka może zostać przeniesiona na narządy płciowe podczas seksu oralnego. Z kolei opryszczka narządów płciowych może być związana zarówno z HSV-2, jak i HSV-1 [4]. Osobny materiał przedstawia tematykęopryszczki narządów płciowych oraz zasady rozpoznawania zmian w tej lokalizacji.

Leczenie opryszczki wargowej zależy od nasilenia i czasu trwania objawów. Szczególnej ostrożności wymaga opryszczka wargowa z rozległymi lub częstymi zmianami, natomiast niewielki wykwit zwykle ma łagodny przebieg. Łagodny przebieg u osoby immunokompetentnej często wymaga przede wszystkim ochrony zmiany, ograniczenia bólu i przestrzegania zasad higieny. Zaleca się natychmiastowe rozpoczęcie terapii przeciwwirusowej po zauważeniu pierwszych objawów.

Miejscowe leki przeciwwirusowe zawierające acyklowir najlepiej stosować od pierwszego mrowienia, zgodnie z ulotką produktu. Przykładem kremu z acyklowirem zarejestrowanego w Polsce jest Zovirax Intensive [7]. Nazwa handlowa nie przesądza jednak o wyborze leczenia, a przy wątpliwościach warto skonsultować farmaceutę lub lekarza. Po pojawieniu się rozwiniętych pęcherzyków skuteczność kremu może być mniejsza [2].

Plastry hydrokoloidowe chronią powierzchnię zmiany, przyspieszają gojenie i ograniczają jej przypadkowe dotykanie. Nie eliminują wirusa opryszczki i nie zastępują leczenia przeciwwirusowego, gdy jest ono wskazane. Zmian nie należy wyciskać, przebijać ani rozdrapywać. Preparat trzeba delikatnie nakładać, nie wcierać. Doraźnie można rozważyć leki przeciwbólowe odpowiednie dla wieku i stanu zdrowia [2].

Doustne leki przeciwwirusowe, takie jak acyklowir lub walacyklowir, lekarz może rozważyć w cięższych przypadkach, przy bardzo bolesnych lub rozległych zmianach, częstych nawrotach, leczeniu immunosupresyjnym albo istotnym niedoborze odporności. Leczenie opryszczki rozpoczęte wcześnie może ograniczyć jej przebieg, ale schemat i dawkowanie muszą być dobrane indywidualnie [3]. Leki przeciwwirusowe skracają czas trwania opryszczki o 1-2 dni.

W ciąży nie należy samodzielnie rozpoczynać terapii. Informacje o tym, kiedy lekarz może rozważyć stosowanie acyklowiru w ciąży, także w 1. trymestrze, wymagają odniesienia do wieku ciążowego, lokalizacji zakażenia i stanu pacjentki.

Laseroterapia niskoenergetyczna jest badana jako metoda wspomagająca. Metaanaliza wykazała możliwe skrócenie gojenia, ale większość uwzględnionych badań miała ryzyko błędu, dlatego metoda nie powinna zastępować standardowej oceny i leczenia przeciwwirusowego [6]. Urządzeń emitujących światło lub laser nie należy używać w sposób niezgodny z instrukcją.

Nawroty opryszczki wargowej mogą być wyzwalane przez infekcję z gorączką, silny stres, niewyspanie, miesiączkę, uraz okolicy ust, zabiegi kosmetyczne oraz promieniowanie UV [2]. Część pacjentów zauważa związek z konkretnymi sytuacjami, lecz nie zawsze da się przewidzieć jej przebieg.

Opryszczka i solarium to niekorzystne połączenie: promieniowanie UV może sprzyjać reaktywacji wirusa, a aktywnej zmiany nie należy dodatkowo drażnić. Podczas przebywania na słońcu warto stosować balsam do ust z filtrem i unikać intensywnej ekspozycji. Produkty pielęgnacyjne powinny być przechowywane zgodnie z ulotką, zwykle w temperaturze pokojowej, i nie mogą być współdzielone. Opryszczka wargowa nie powinna być zakrywana wspólnymi kosmetykami ani poddawana zabiegom kosmetycznym do czasu wygojenia.

Nawrót nie oznacza automatycznie niedoboru witamin. Nie można na podstawie samej opryszczki rozpoznać niedoboru witamin z grupy B, witaminy C, cynku ani innego składnika. Badania niedoborów mają sens, gdy istnieją dodatkowe objawy lub czynniki ryzyka. Najważniejsze jest rozpoznanie indywidualnych wyzwalaczy i omówienie częstych nawrotów z lekarzem.

Typowa opryszczka wargowa jest często rozpoznawana na podstawie wyglądu i sekwencji objawów. Badanie laboratoryjne bywa potrzebne przy zmianach nietypowych, rozległych, nawracających mimo leczenia albo u osób z obniżoną odpornością. Materiał z pęcherzyka lub nadżerki można ocenić metodą PCR, która wykrywa materiał genetyczny wirusa opryszczki [3].

Zmiany opryszczkowe trzeba różnicować m.in. z aftami, liszajcem zakaźnym, zapaleniem kontaktowym, zajadami, trądzikiem i reakcjami polekowymi. Afty zwykle występują wewnątrz jamy ustnej i nie zaczynają się od skupiska pęcherzyków na granicy skóry i czerwieni wargowej. Zmiana określana jako opryszczka na brodzie może mieć inną lokalizację niż klasyczny wykwit, dlatego przy nietypowym obrazie warto potwierdzić rozpoznanie. Jeśli zmiany pojawiły się po leku, pomocne jest porównanie, jak może wyglądać wysypka po antybiotyku.