Opryszczka narządów płciowych – jak ją rozpoznać i leczyć?

Osoby szukające zdjęć opryszczki narządów płciowych zwykle chcą szybko porównać własne objawy opryszczki. Fotografia nie pozwala jednak wiarygodnie potwierdzić zakażenia. Opryszczka narządów płciowych może przypominać inne problemy skórne i zakażenia przenoszone drogą płciową, dlatego rozpoznanie wymaga wywiadu, oceny zmian i – gdy są obecne – badania pobranego z nich materiału [2].

• Opryszczka narządów płciowych jest wywoływana przez HSV-1 lub HSV-2; HSV-2 częściej odpowiada za nawroty opryszczki genitalnej [1].
• Pierwszy epizod opryszczki intymnej może powodować pęcherzyki, nadżerki, pieczenie przy oddawaniu moczu oraz objawy ogólne, takie jak gorączka, ból głowy, bóle mięśni i ogólne osłabienie.
• Opryszczka narządów płciowych może przebiegać bezobjawowo, a do zakażenia dochodzi również w wyniku bezpośredniego kontaktu z osobą bezobjawową, lecz zakażoną wirusem.
• Zdjęcia opryszczki narządów płciowych nie zastępują badania. Preferowaną metodą potwierdzania aktywnego zakażenia jest wykrywanie DNA HSV metodą PCR lub innym testem NAAT z wymazu ze zmiany [2].
• Leczenie opryszczki narządów płciowych polega na stosowaniu leków przeciwwirusowych. Mogą one skrócić czas trwania objawów i ograniczyć nawroty, lecz nie usuwają wirusa z organizmu [2].
• Prezerwatywy zmniejszają ryzyko zakażenia, ale nie eliminują go, ponieważ nie osłaniają całej okolicy narządów płciowych [1].

Zmiany na penisie mogą mieć również inne przyczyny; pomocne może być sprawdzenie, czym różnią się od nich objawy grzybicy prącia. Przy nowych, bolesnych lub nawracających wykwitach uzasadniona może być konsultacja dermatologiczna online, przy czym sama fotografia nie zastępuje badania ani testu laboratoryjnego.

Opryszczka narządów płciowych jest zakażeniem wirusem opryszczki zwykłej – herpes simplex. Określenie opryszczka intymna opisuje tę samą infekcję, a nie odrębny typ choroby. HSV-1 i HSV-2 mogą zajmować okolice intymne. HSV-1 zwykle kojarzy się ze zmianami w obrębie jamy ustnej, lecz może zostać przeniesiony do okolicy genitalnej podczas kontaktu oralno-genitalnego. HSV typu 2 jest główną przyczyną herpes genitalis na całym świecie i częściej prowadzi do nawrotów [1].

Po zakażeniu pierwotnym wirus opryszczki pozostaje w zwojach nerwowych w okolicy krzyżowej kręgosłupa, w postaci utajonej. Oznacza to, że wirus jest obecny w organizmie całe życie. Jego reaktywacji nie zawsze towarzyszą zmiany chorobowe. Bezobjawowe wydzielanie wirusa opryszczki sprawia, że źródłem zakażenia może być osoba, która w danym momencie nie odczuwa dolegliwości opryszczkowego zapalenia [2].

Pierwsze objawy opryszczki narządów płciowych mogą obejmować uczucie mrowienia, swędzenie, pieczenie lub tkliwość okolic intymnych. Następnie mogą pojawić się zgrupowane pęcherzyki, które pękają, tworząc bolesne nadżerki. Objawy opryszczki bywają różnorodne. Zmiany opryszczkowe mogą występować na wargach sromowych, w przedsionku pochwy, na szyjce macicy, w kroczu i okolicach odbytu, a u mężczyzn na żołędzi, napletku lub trzonie prącia [1].

Objawy opryszczki narządów płciowych mogą obejmować ból przy oddawaniu moczu. Zakażenie pierwotne niekiedy daje objawy ogólne: gorączkę, ból głowy, bóle mięśni, ogólne osłabienie oraz powiększenie węzłów chłonnych pachwinowych. U obu płci jej przebieg jest zmienny, a rozległość zmian nie zawsze odpowiada nasileniu bólu.

Pierwszy epizod bywa dłuższy i może mieć cięższy przebieg niż nawroty opryszczki. Nawrót opryszczki narządów płciowych często zaczyna się od miejscowego pieczenia lub mrowienia, a wykwity pojawiają się w tych samych miejscach albo w ich pobliżu. Zwykle ma łagodniejszy przebieg i słabiej wyrażone objawy ogólne [2].

Jeżeli opryszczka narządów płciowych powoduje świeże zmiany, lekarz może pobrać wymaz z podstawy wykwitu. Wykrywanie DNA wirusa opryszczki metodą PCR lub innym testem amplifikacji kwasów nukleinowych jest preferowaną metodą potwierdzania aktywnego zakażenia. W pierwszym epizodzie określenie typu wirusa opryszczki ma duże znaczenie: pomaga ocenić prawdopodobieństwo nawrotów i zaplanować poradnictwo [2].

Opryszczka narządów płciowych nie powinna być potwierdzana samym badaniem krwi. Badania serologiczne wykrywają swoiste przeciwciała przeciw HSV-1 lub HSV-2, lecz nie potwierdzają, że aktualna zmiana jest opryszczką. Przeciwciała mogą pojawić się po pewnym czasie, a dodatni wynik HSV-1 nie wskazuje miejsca zakażenia. Badania serologiczne mają zastosowanie w wybranych sytuacjach, na przykład przy nawracających dolegliwościach i ujemnym PCR. Testy IgM nie są zalecane rutynowo [2].

Choroby przenoszone drogą płciową mogą współistnieć. Dlatego diagnostyka chorób przenoszonych drogą płciową może obejmować dodatkowe badania, między innymi w kierunku kiły, HIV, chlamydiozy lub rzeżączki – zależnie od objawów, wywiadu i stanu zdrowia [2].

Leczenie polega na stosowaniu doustnych leków przeciwwirusowych, takich jak acyklowir, walacyklowir lub famcyklowir. Przy pierwszym epizodzie opryszczki narządów płciowych terapię warto rozpocząć możliwie wcześnie. Leki mogą zmniejszyć nasilenie objawów i skrócić czas choroby, ale nie eliminują wirusa z organizmu [2].

Opryszczka narządów płciowych wymaga schematu dopasowanego do sytuacji: pierwszego epizodu, nawrotu, leczenia doraźnego albo supresyjnego. Według zaleceń CDC terapia pierwszego epizodu trwa zwykle od 7 dni do 10 dni, z możliwością przedłużenia, jeśli gojenie nie jest zakończone. Dawkowanie ustala lekarz z uwzględnieniem funkcji nerek, ciąży, chorób współistniejących i innych leków [3].

W przypadku częstych nawrotów opryszczki narządów płciowych lub znacznego wpływu choroby na życie można rozważyć leczenie supresyjne, czyli codzienne przyjmowanie leku przez ustalony okres. Decyzja zależy od częstotliwości epizodów, ich nasilenia, jakości życia i ryzyka transmisji do partnera seksualnego [2].

Postępowanie obejmuje również łagodzenie dolegliwości: luźne ubrania, bawełnianą bieliznę, delikatną higienę miejsc intymnych, krótkie nasiadówki w czystej wodzie oraz odpowiednio dobrane leki przeciwbólowe. Nie należy stosować przypadkowych maści ani drażniących środków odkażających. Miejscowe preparaty przeciwwirusowe są mniej skuteczne niż leczenie doustne [2].

Opryszczka narządów płciowych ma przy nawrotach zwykle łagodniejszy przebieg niż podczas zakażenia pierwotnego. Wśród opisywanych wyzwalaczy wymienia się między innymi promieniowanie UV, tarcie, stres, infekcję i osłabienie odporności, ale wzorzec nawrotów jest indywidualny [4].

Należy pamiętać, że stosowanie prezerwatywy lateksowej podczas stosunku zmniejsza ryzyko zakażenia, lecz nie chroni skóry poza jej powierzchnią. U osób zakażonych szczególnie ważne jest powstrzymanie się od kontaktów seksualnych od wystąpienia objawów zwiastunowych do zagojenia zmian. Profilaktyka obejmuje również rozmowę z partnerem oraz unikanie ryzykownych kontaktów seksualnych [1].

Owrzodzenia naruszają barierę skóry i błon śluzowych, a zakażenie HSV typu 2 wiąże się ze zwiększonym ryzykiem nabycia HIV. Osobom z objawami sugerującymi opryszczkę genitalną zaleca się rozważenie testu w kierunku HIV [1].

Opryszczka narządów płciowych w ciąży wymaga kontaktu z położną lub lekarzem prowadzącym. Szczególnie ważne jest poinformowanie o pierwszym epizodzie w III trymestrze ciąży, ponieważ największe ryzyko zakażenia okołoporodowego dotyczy nabycia HSV pod koniec ciąży. Zakażenie noworodka wirusem opryszczki jest rzadkie, ale może być szczególnie groźne [1].

Sposób prowadzenia ciąży, stosowanie leków przeciwwirusowych oraz droga porodu zależą od czasu zakażenia, obecności zmian i oceny położniczej. U wielu kobiet z nawrotową opryszczką narządów płciowych możliwy jest poród drogami natury; w określonych okolicznościach lekarz może rozważyć wykonanie cesarskiego cięcia [4].