Jak leczyć alergię, aby ograniczyć uciążliwe objawy?

• Podstawą skutecznego leczenia alergii jest prawidłowe rozpoznanie jej postaci i powiązanie objawów z konkretnym alergenem.
• Leki przeciwhistaminowe ograniczają działanie histaminy, a glikokortykosteroidy donosowe zmniejszają stan zapalny błony śluzowej nosa [4]. Leki na alergię należy dopasować do dominujących objawów.
• Przy alergii pokarmowej nie należy samodzielnie wprowadzać szerokich diet eliminacyjnych, zwłaszcza u dzieci [1].
• Odczulanie jest leczeniem długotrwałym. Kwalifikację poprzedzają diagnostyka alergologiczna i ocena bezpieczeństwa [6].
• Duszność, obrzęk języka lub gardła, zaburzenia świadomości i gwałtowne pogorszenie samopoczucia wymagają pilnej pomocy medycznej [3].

Jeśli chcesz najpierw uporządkować podstawowe pojęcia, przeczytaj: Czym jest alergia? Więcej materiałów o tym, czym różnią się poszczególne reakcje alergiczne, znajdziesz w powiązanym dziale tematycznym.

Alergia jest nieprawidłową, nadmierną odpowiedzią układu immunologicznego na substancję, która u większości osób nie wywołuje choroby. W reakcjach IgE-zależnych układ odpornościowy wytwarza swoiste przeciwciała IgE. Po ponownym kontakcie z alergenem dochodzi do uwalniania mediatorów, w tym histaminy, odpowiedzialnych za część objawów.

Samo uczulenie, czyli wykrycie swoistych IgE lub dodatni test skórny, nie zawsze oznacza objawową chorobę. Wyniki interpretuje się łącznie z wywiadem i reakcjami po ekspozycji. W diagnostyce alergii pokarmowej test wskazuje uczulenie, ale nie zastępuje oceny klinicznej [1].

Plan leczenia alergii łączy ograniczenie kontaktu z alergenem, farmakoterapię dopasowaną do objawów oraz — przy wskazaniach — immunoterapię. Pierwsze efekty leczenia objawowego mogą pojawiać się szybko, ale zależą od substancji i postaci preparatu. Należy pamiętać, aby nie przekraczać dawki maksymalnej wskazanej w charakterystyce produktu lub zaleconej przez lekarza.

Rodzaj objawów zależy od drogi kontaktu z alergenem i zajętego narządu. Alergiczny nieżyt nosa może powodować wodnistą wydzielinę, napadowe kichanie, świąd nosa i przekrwienie błony śluzowej. Katar alergiczny bywa sezonowy lub całoroczny. Objawom często towarzyszą zaczerwienienie, świąd i łzawienie oczu, określane jako alergiczne zapalenie spojówek. Katar sienny to potoczna nazwa sezonowego alergicznego nieżytu nosa, najczęściej związanego z pyłkami.

Do objawów alergii należą również pokrzywka, świąd skóry, kaszel, świszczący oddech, ból brzucha, wymioty lub biegunka. Wysypki skórne nie zawsze mają podłoże alergiczne, a zawroty głowy i złe samopoczucie są nieswoiste.

Diagnostyka zaczyna się od wywiadu. Przydatny bywa dzienniczek obejmujący objawy, spożywane produkty, leki i okoliczności ekspozycji. Następnie lekarz może zlecić testy skórne lub oznaczenie swoistych IgE. W alergii pokarmowej badaniem rozstrzygającym bywa doustna próba prowokacji pod nadzorem medycznym [1].

Alergię sezonową wywołują przede wszystkim pyłki roślin, a u części pacjentów również zarodniki grzybów. Na całym świecie sezony pylenia różnią się zależnie od klimatu, dlatego znaczenie mają dane regionalne. W Polsce wiosną i latem nasilają się różne postacie alergii na pyłki. W czerwcu wysokie narażenie dotyczy zwłaszcza pyłków traw; badania aerobiologiczne wskazują też na istotne stężenia zarodników Alternaria w czerwcu i lipcu [7]. Lokalnie pylą wtedy również pokrzywa i babka.

Osoba z alergią na pyłki powinna porównywać objawy alergii z aktualnym, regionalnym kalendarzem pylenia. W przypadku alergii na pyłki stężenie alergenów zmienia się zależnie od miejsca i pogody. Kalendarz ułatwia omówienie z lekarzem momentu rozpoczęcia leków na alergię sezonową.

Przeczytaj też: Co pyli w maju? Kalendarz pylenia i objawy alergii.

Przeczytaj też: alergia na trawy.

Postępowanie w katarze siennym obejmuje ograniczanie ekspozycji, leki przeciwhistaminowe oraz preparaty miejscowe, zwłaszcza donosowe glikokortykosteroidy. W terapii uwzględnia się nasilenie objawów alergii i ich wpływ na sen [4]. Szczegółowe informacje zawiera poradnik: Katar sienny: jakie są objawy i jak go leczyć.

Unikanie alergenów jest ważnym elementem leczenia alergii, choć całkowite wyeliminowanie ekspozycji bywa niemożliwe. Przy alergii na pyłki pomocne są komunikaty, zamykanie okien w okresach wysokiego stężenia oraz zmiana odzieży po powrocie. Takie postępowanie może ograniczać nasilenie objawów alergii. Przy uczuleniu na roztocza kurzu domowego ogranicza się rezerwuary kurzu. Oczyszczacze powietrza redukują alergeny w pomieszczeniach.

Przeczytaj też: alergia na roztocza.

W przypadku alergii na sierść zwierząt uczulają głównie białka naskórka, śliny i wydzielin. Samo skrócenie sierści nie usuwa ekspozycji. Płukanie nosa solą może mechanicznie usuwać wydzielinę. Jeśli produkt jest oznaczony jako wyrób medyczny, należy przestrzegać instrukcji i sprawdzić termin ważności.

Leki przeciwhistaminowe blokują receptory H1, ograniczając działanie histaminy. Pomagają przede wszystkim w kichaniu, świądzie, wodnistym katarze i pokrzywce. Tabletki na alergię nie są jednak jedyną formą leczenia — preparaty przeciwhistaminowe występują również jako roztwory doustne, krople do oczu lub leki donosowe.

Leki antyhistaminowe pierwszej generacji częściej wywołują senność i pogorszenie koncentracji. Nowoczesne leki przeciwhistaminowe mają zwykle lepszy profil w tym zakresie, ale u niektórych osób także powodują działania niepożądane [4].Leki przeciwhistaminowe II generacji są dostępne bez recepty. Warto wiedzieć, że przed prowadzeniem pojazdu należy sprawdzić reakcję organizmu. Nie wolno samodzielnie zwiększać dawki ani łączyć preparatów o podobnym działaniu przeciwhistaminowym.

Kortykosteroidy są lekami przeciwzapalnymi stosowanymi w różnych typach alergii i w różnych formach. Ogólnoustrojowe preparaty mają silniejsze działanie, ale także większe ryzyko wystąpienia działań niepożądanych, dlatego nie służą do rutynowego samoleczenia [4]. Jeśli standardowe leki przeciwalergiczne nie kontrolują objawów alergii, potrzebna jest ponowna ocena i dobór odpowiedniego leczenia.

Alergeny pokarmowe mogą powodować objawy skórne, pokrzywkę, obrzęk, dolegliwości pokarmowe, oddechowe, a w ciężkich przypadkach anafilaksję. Podstawą postępowania po potwierdzeniu alergii jest unikanie konkretnego alergenu, edukacja dotycząca etykiet i zabezpieczenie pacjenta na wypadek przypadkowej ekspozycji [2].

Dieta eliminacyjna powinna być możliwie wąska. Nieuzasadnione wykluczanie wielu produktów zwiększa ryzyko niedoborów, zwłaszcza u dzieci. Podejrzenie reakcji na białko mleka krowiego wymaga odróżnienia alergii od nietolerancji laktozy i innych przyczyn dolegliwości. Nie należy samodzielnie wykonywać prób ponownego wprowadzania produktu, jeśli wcześniejsza reakcja była ciężka. Wytyczne wskazują również, że wybrani pacjenci mogą kwalifikować się do immunoterapii doustnej określonych pokarmów, lecz jest to postępowanie specjalistyczne [2].

Świąd skóry, pokrzywka, wyprysk kontaktowy i zaostrzenie atopowego zapalenia skóry wymagają odróżnienia, ponieważ ich mechanizmy i leczenie są różne. W pokrzywce podstawowymi lekami objawowymi są leki przeciwhistaminowe drugiej generacji, natomiast w wyprysku ważne są odbudowa bariery ochronnej, unikanie czynnika kontaktowego i odpowiednie leczenie przeciwzapalne [5]. Alergia skórna może współistnieć z alergią pokarmową, ale sama wysypka nie potwierdza jej przyczyny.

W przypadku dzieci dawkowanie zależy od wieku, masy ciała, substancji i postaci leku. Nie należy dzielić tabletki przeznaczonej dla dorosłych ani podawać preparatu wyłącznie na podstawie podobieństwa objawów. Szczególnej ostrożności wymagają niemowlęta i małe dzieci. Więcej informacji o tym, jak ocenia się alergie skórne u najmłodszych, znajduje się w osobnym poradniku.

Na czym polega immunoterapia w praktyce? Odczulanie polega na regularnym podawaniu kontrolowanej dawki alergenu w celu zmiany odpowiedzi immunologicznej. Immunoterapia alergenowa jest jedyną metodą leczenia ukierunkowaną na mechanizm wybranych alergii wziewnych, a nie wyłącznie na łagodzenie objawów. Stosuje się ją między innymi w alergicznym nieżycie nosa i zapaleniu spojówek, a także przy alergii na jad owadów. Dodatni test nie oznacza jednak, że dana osoba ma wskazania do odczulania [6].

W metodzie podskórnej SCIT alergen podaje się w formie zastrzyków. W pierwszej fazie dawkę stopniowo zwiększa się, a następnie stosuje dawki podtrzymujące. Po iniekcji pacjent pozostaje pod obserwacją, zwykle przez co najmniej pół godziny, ze względu na ryzyko reakcji ogólnoustrojowej [6]. W metodzie podjęzykowej SLIT alergen podaje się w jamie ustnej w postaci tabletek lub kropli; pierwsza dawka jest zwykle przyjmowana pod nadzorem.

Dla uzyskania długotrwałego efektu w alergicznym nieżycie nosa EAACI zaleca co najmniej trzy lata terapii. Warto zaznaczyć, że pierwsze efekty nie są podstawą do jej samodzielnego przerwania [6]. Możliwości odczulania zależą od alergenu, dostępności standaryzowanego preparatu i dobrej tolerancji. Ta metoda leczenia alergii wymaga systematyczności.

Przed immunoterapią trzeba wykonać badania wynikające z wywiadu i ocenić przeciwwskazania. Niekontrolowana astma, aktywne choroby nowotworowe oraz aktywne, niekontrolowane układowe choroby autoimmunologiczne są istotnymi przeciwwskazaniami; terapii nie rozpoczyna się również w ciąży [8]. Stabilna choroba autoimmunologiczna lub przebyte leczenie onkologiczne wymagają indywidualnej oceny.

Konsultacja jest wskazana, gdy objawy utrzymują się mimo prawidłowego stosowania leków, nawracają cały czas, zakłócają sen, naukę lub pracę albo gdy nie wiadomo, co wywołuje reakcję alergiczną. Oceny wymaga również kaszel wysiłkowy, świszczący oddech, nawracające zapalenie spojówek, rozległe zmiany skórne i podejrzenie alergii pokarmowej.

Podczas konsultacji lekarz online może zebrać wywiad, omówić leki na alergię i zdecydować, czy potrzebne są badania stacjonarne. Receptę może wystawić wyłącznie wtedy, gdy uzna to za medycznie zasadne. Pomocne informacje zawiera też artykuł Alergia daje Ci się we znaki?

Natychmiastowej pomocy wymagają: narastająca duszność, świszczący oddech z trudnością mówienia, obrzęk języka lub gardła, problemy z połykaniem, omdlenie, gwałtowny spadek ciśnienia albo szybko rozwijające się objawy z co najmniej dwóch układów po kontakcie z prawdopodobnym alergenem. Mogą oznaczać anafilaksję [3]. Osoba z rozpoznanym ryzykiem anafilaksji powinna postępować zgodnie z indywidualnym planem i nie opóźniać użycia przepisanej adrenaliny.