Leki na alergię – rodzaje, działanie i bezpieczne stosowanie

• Leki przeciwhistaminowe ograniczają działanie histaminy na receptory H1, dzięki czemu mogą łagodzić m.in. kichanie, wodnistą wydzielinę z nosa, świąd, łzawienie oczu i pokrzywkę.
• Leki antyhistaminowe II generacji zwykle wywołują mniej senności niż preparaty I generacji, ale reakcja na lek pozostaje indywidualna.
• Nie istnieje jeden najsilniejszy lek na alergię właściwy dla każdej osoby. O wyborze decydują objawy, wiek, choroby współistniejące, przyjmowane leki i bezpieczeństwo terapii.
• Donosowe glikokortykosteroidy należą do podstawowych opcji leczenia alergicznego nieżytu nosa, zwłaszcza gdy istotnym problemem jest niedrożność nosa.
• Duszność, obrzęk języka lub gardła, chrypka, omdlenie albo szybko narastające objawy po kontakcie z alergenem mogą wskazywać na anafilaksję i wymagają natychmiastowej pomocy.

Jeśli chcesz lepiej zrozumieć mechanizm choroby, przeczytaj także: Czym jest alergia? Więcej materiałów dotyczących objawów, diagnostyki i leczenia znajdziesz w dziale alergie i uczulenia.

Więcej informacji: Co pyli w czerwcu? Kalendarz pylenia i poradnik alergika

Alergia to nadmierna, swoista reakcja układu odpornościowego na substancję, która u większości zdrowych osób nie wywołuje takiej odpowiedzi. Alergenem mogą być m.in. pyłki, roztocze kurzu domowego, białka obecne w naskórku, ślinie i wydzielinach zwierząt (potocznie wiązane z sierścią zwierząt), składniki pokarmowe, leki, lateks lub jad owadów. Jej objawy zależą od narządu objętego reakcją: mogą obejmować katar sienny, kichanie, zatkanie nosa, łzawienie oczu, świąd skóry, pokrzywkę, kaszel, świszczący oddech, ból brzucha albo wymioty.

Leki przeciwalergiczne służą najczęściej do opanowania objawów, lecz nie wszystkie działają na każdy mechanizm choroby. Doustne leki antyhistaminowe odpowiadają na objawy zależne od histaminy, takie jak świąd, pokrzywka czy kichanie. Przy znacznym obrzęku błony śluzowej nosa skuteczniejsze może być leczenie miejscowe. Alergia pokarmowa wymaga identyfikacji uczulającego pokarmu i unikania ekspozycji; tabletka przeciwhistaminowa nie zabezpiecza przed anafilaksją.[1]

Histamina jest aminą biogenną powstającą z aminokwasu histydyny. Duże jej zasoby znajdują się w ziarnistościach komórek tucznych, m.in. w skórze, tkance płucnej i błonie śluzowej dróg oddechowych. Po kontakcie osoby uczulonej z alergenem histamina może zwiększać przepuszczalność naczyń krwionośnych, rozszerzać je, pobudzać zakończenia czuciowe i nasilać wydzielanie śluzu. Skutkiem są m.in. obrzęk, zaczerwienienie, świąd oraz wodnista wydzielina.[2]

Leki antyhistaminowe stosowane w alergii blokują obwodowe receptory histaminowe H1, ograniczając wpływ histaminy na tkanki. Nie usuwają przyczyny uczulenia i nie zastępują adrenaliny w leczeniu anafilaksji. To, jak szybko działają leki przeciwhistaminowe i jak długo utrzymuje się efekt, zależy od substancji, postaci produktu i cech pacjenta.

Leki przeciwhistaminowe I generacji łatwiej przenikają do ośrodkowego układu nerwowego. Mogą powodować senność, uczucie znużenia, spadek koncentracji, suchość w jamie ustnej, zaburzenia widzenia lub zawroty głowy. Ich działania sedatywnego nie należy wykorzystywać na własną rękę jako sposobu na bezsenność. Po zastosowaniu leku trzeba przestrzegać ostrzeżeń dotyczących prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn.

Leki przeciwhistaminowe II generacji w mniejszym stopniu oddziałują na ośrodkowy układ nerwowy, dlatego rzadziej powodują senność niż leki I generacji. Nie oznacza to jednak całkowitego braku tego działania – może ono wystąpić także po cetyryzynie, loratadynie lub innych preparatach uznawanych za mniej sedatywne.[3]

GrupaPrzykładowe substancjeNajważniejsza cechaI generacjaklemastyna, hydroksyzyna, dimetyndenwiększe ryzyko senności i pogorszenia sprawności psychomotorycznejII generacjacetyryzyna, lewocetyryzyna, loratadyna, desloratadyna, bilastyna, feksofenadynamniejsze ryzyko sedacji, często dłuższe działanie

Do preparatów zawierających leki antyhistaminowe II generacji należą m.in. Aerius z desloratadyną, Claritine z loratadyną i Xyzal z lewocetyryzyną. Są to przykłady produktów, a nie ranking skuteczności. Bilastyna w tabletkach 20 mg jest w określonych produktach stosowana raz na dobę u dorosłych i młodzieży od 12. roku życia; pokarm i soki owocowe mogą zmniejszać jej wchłanianie.[4] Feksofenadyna w dawce 120 mg, obecna m.in. w preparacie Telfexo, zaczyna działać przeciwhistaminowo w ciągu około godziny, a efekt utrzymuje się do 24 godzin.[5]

Leki na alergię bez recepty są dostępne w różnych formach: jako tabletki, syropy, aerozole do nosa, krople do oczu, żele i maści. Status OTC nie oznacza, że preparat jest odpowiedni dla każdej osoby ani że można go stosować bez ograniczeń. Przed zakupem warto sprawdzić substancję czynną, jej dawkę, wskazania, wiek dopuszczony w ulotce, przeciwwskazania oraz możliwe interakcje. W aptece internetowej również należy korzystać wyłącznie z legalnie działającego podmiotu.

Określenie najsilniejszy lek na alergię na receptę jest mylące. Lek dobiera się do dolegliwości i rozpoznania, a nie według jednej hierarchii mocy. Recepty mogą wymagać niektóre połączenia substancji, dawki lub postacie leków. Jeżeli dotychczasowe leczenie alergii nie działa albo potrzebna jest kontynuacja zaleconej terapii, lekarz może ocenić stan pacjenta podczas konsultacji. Recepta online może zostać wystawiona wyłącznie wtedy, gdy po zebraniu wywiadu lekarz uzna dany lek za medycznie zasadny.

W leczeniu alergicznego nieżytu nosa stosuje się donosowe leki przeciwhistaminowe i glikokortykosteroidy. Te drugie mają silne działanie przeciwzapalne i pomagają ograniczać stan zapalny błony śluzowej nosa, w tym niedrożność. Poprawa może rozpocząć się już w pierwszych godzinach, ale pełny efekt zwykle wymaga regularnego stosowania przez kilka dni; nie należy więc oceniać preparatu po jednej dawce.[6] Preparaty obkurczające naczynia krwionośne w nosie są przeznaczone do krótkotrwałego stosowania, ponieważ ich nadużywanie może prowadzić do polekowego nieżytu nosa. Przykładem leku złożonego stosowanego w alergicznym zapaleniu błony śluzowej nosa jest Dymista.

W leczeniu alergicznego zapalenia spojówek wykorzystuje się krople do oczu zawierające leki antyhistaminowe lub inne substancje przeciwalergiczne. Działają miejscowo i mogą łagodzić świąd, zaczerwienienie oraz łzawienie oczu.[7] Ból oka, światłowstręt, ropna wydzielina lub zaburzenia widzenia wymagają oceny lekarskiej. Alergia kontaktowa i atopowe zapalenie skóry wymagają przede wszystkim ograniczenia ekspozycji na czynnik wyzwalający oraz właściwej pielęgnacji; maści z lekami dobiera się do rodzaju zmian.

W leczeniu alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa, czyli alergicznego nieżytu nosa, leki przeciwhistaminowe dobrze łagodzą kichanie, świąd i wodnistą wydzielinę, natomiast przy dominującej blokadzie nosa często ważniejsze jest leczenie donosowe.[6] W pokrzywce wytyczne zalecają jako podstawę niesedatywne leki przeciwhistaminowe II generacji; zmianę dawki lub schematu powinien prowadzić lekarz.[8] Płukanie nosa wodą morską pomaga usunąć pyłki i alergeny z błony śluzowej.

Alergia pokarmowa może powodować świąd w jamie ustnej, pokrzywkę, obrzęk, wymioty, biegunkę lub ból brzucha, ale sam zestaw objawów nie wystarcza do rozpoznania. Diagnostyka opiera się na wywiadzie i odpowiednio dobranych testach, a wynik badania musi być interpretowany w kontekście reakcji klinicznej.[1] Leki przeciwhistaminowe mogą łagodzić wybrane objawy skórne, lecz nie są leczeniem pierwszego wyboru anafilaksji.

Jeśli objawy są związane z alergenem wziewnym albo jadem owadów i istotnie pogarszają funkcjonowanie mimo właściwego leczenia, alergolog może rozważyć immunoterapię alergenową. Więcej o kwalifikacji i przebiegu terapii wyjaśnia artykuł o tym, na czym polega odczulanie.

Naturalne metody łagodzenia alergii mogą być skutecznym wsparciem dla farmakoterapii. Inhalacje z pary wodnej mogą udrożnić nos a kąpiele owsiane mogą złagodzić swędzenie skóry i pokrzywkę.

Do możliwych działań niepożądanych doustnych leków przeciwhistaminowych należą senność, uczucie znużenia, ból głowy, zawroty głowy i suchość w jamie ustnej. Profil skutków ubocznych różni się między substancjami. Alkohol oraz inne leki wpływające na układ nerwowy mogą nasilać zaburzenia koncentracji. Przy ocenie ryzyka działań niepożądanych znaczenie mają też choroby nerek lub wątroby, zaburzenia rytmu serca, jaskra i interakcje z innymi lekami.

Nie należy łączyć kilku preparatów o podobnym składzie ani samodzielnie zwiększać dawki. Warto sprawdzać nazwy substancji czynnych, ponieważ dwa produkty handlowe mogą zawierać ten sam lek. Jeśli po zastosowaniu pojawia się wyraźna senność, nie wolno prowadzić pojazdów. Nowe lub nasilające się działania niepożądane trzeba omówić z lekarzem albo farmaceutą.

U dzieci wybór preparatu i dawki zależy od wieku, masy ciała, wskazania oraz konkretnej postaci leku. Nie wolno przeliczać dawki z tabletki dla dorosłych bez wyraźnego zalecenia. Kaszel, świszczący oddech, nawracające infekcje lub jednostronny wyciek z nosa mogą mieć inną przyczynę niż alergia i wymagają badania.

W ciąży i podczas karmienia piersią decyzję o stosowaniu leków na alergię należy omówić z lekarzem lub farmaceutą. Pod uwagę bierze się nasilenie objawów, dane bezpieczeństwa konkretnej substancji, drogę podania i najmniejszą skuteczną dawkę. Nie należy odstawiać przewlekłego leczenia astmy na własną rękę, ponieważ niekontrolowana choroba także stanowi zagrożenie dla matki i dziecka.