Katar sienny – co to jest? Objawy, przyczyny i leczenie

[1].

Katar sienny nie jest chorobą zakaźną. Jego objawy zależą od rodzaju alergenu, czasu kontaktu z alergenem i indywidualnej wrażliwości. Dobrze dobrane sposoby leczenia mogą ograniczyć stan zapalny, poprawić drożność nosa i zmniejszyć wpływ alergicznego nieżytu nosa na sen oraz codzienne funkcjonowanie. W artykule wyjaśniamy, jak rozpoznać katar alergiczny, ile mogą utrzymywać się objawy i kiedy warto skonsultować się z lekarzem. Katar sienny może trwać od kilku dni do kilku miesięcy.

• Katar sienny to alergiczny nieżyt nosa, a nie infekcja wirusowa; może występować sezonowo lub całorocznie.
• Typowe objawy kataru siennego to wodnisty wyciek, kichanie, świąd, blokada nosa, łzawienie oczu i zaczerwienienie spojówek.
• Przyczyną mogą być pyłki traw, drzew i chwastów, roztocza kurzu domowego, zarodniki pleśni oraz alergeny zwierząt.
• Rozpoznanie opiera się na wywiadzie lekarskim, badaniu oraz – gdy jest to potrzebne – testach skórnych punktowych lub oznaczeniu swoistych przeciwciał IgE we krwi [1].
• Leczenie kataru siennego obejmuje ograniczenie ekspozycji, leki dobrane do obrazu choroby, a u wybranych pacjentów immunoterapię alergenową.
• Domowe sposoby mogą łagodzić dolegliwości, ale nie zastępują diagnostyki; leczenie farmakologiczne dobiera się do obrazu choroby.

Więcej materiałów o podobnych chorobach zawiera dział alergie i uczulenia.

Alergiczny nieżyt nosa (ang. allergic rhinitis) rozwija się, gdy układ immunologiczny reaguje na zwykle nieszkodliwą substancję, na przykład pyłek trawy lub alergen roztoczy. U osoby uczulonej kontakt z alergenem aktywuje mechanizm zależny od przeciwciał IgE i uwalnianie mediatorów zapalnych, w tym histaminy. Skutkiem jest zapalenie błony śluzowej oraz charakterystyczne objawy nosa i oczu [1].

Katar sienny najczęściej odnosi się do sezonowej postaci alergicznego nieżytu nosa związanej z pyleniem. Katar sienny może jednak mieć także charakter całoroczny. Współczesna klasyfikacja bierze pod uwagę przede wszystkim czas trwania i intensywność objawów oraz ich wpływ na jakość życia, naukę, pracę i zaburzenia snu [2].

Skala problemu jest duża. W polskim badaniu ECAP alergiczny nieżyt nosa deklarowało 22,54% ankietowanych, natomiast rozpoznanie lekarskie stwierdzono u 28,9% osób z podgrupy poddanej ocenie klinicznej. Nie oznacza to, że katar sienny dotyczy dokładnie 29% całej populacji Polski [3].

Katar sienny powoduje najczęściej wodnistą, przezroczystą wydzielinę z nosa, napady kichania, świąd nosa, blokadę nosa i upośledzony węch. Często współwystępują swędzenie oczu, łzawienie oczu oraz zaczerwienienie spojówek. Tak zwykle wygląda katar alergiczny, zwłaszcza gdy dolegliwości pojawiają się szybko po ekspozycji na alergeny wziewne [1].

Alergiczny nieżyt nosa może powodować spływanie wydzieliny, chrząkanie, drapanie w gardle lub ból gardła. Przewlekły kaszel, świszczący oddech albo duszność wymagają oceny pod kątem chorób współistniejących, w tym astmy [1]. Jeśli dominuje ten problem, warto przeczytać, co na kaszel alergiczny może zalecić lekarz.

Nasilony katar sienny może pogarszać sen, codzienne funkcjonowanie i koncentrację uwagi. Uczucie nacisku w obrębie twarzy lub dolegliwości ucha środkowego wymagają różnicowania z innymi przyczynami.

Katar sienny trwa zwykle tak długo, jak istotna ekspozycja na uczulający alergen. Po ograniczeniu kontaktu z alergenem objawy mogą słabną. Przy pyłkach katar sienny występuje sezonowo, a przy roztoczach lub alergenach zwierząt może trwać cały rok.

Według klasyfikacji ARIA objawy przerywane występują krócej niż 4 dni w tygodniu lub krócej niż 4 kolejne tygodnie. Postać uporczywa oznacza objawy przez co najmniej 4 dni w tygodniu i minimum 4 kolejne tygodnie [2]. Nieleczony katar sienny nie ma jednego stałego czasu trwania; decydują rodzaj alergenu, ekspozycja i przebieg choroby.

Katar sienny rozpoznaje się na podstawie wywiadu o czasie i miejscu występowania dolegliwości, możliwych alergenach, chorobach współistniejących i lekach. Lekarz ocenia nos, gardło oraz – zależnie od objawów – dolne drogi oddechowe.

W przypadku kataru siennego uczulenie potwierdzają testy skórne punktowe albo badania krwi oznaczające swoiste IgE. Wynik interpretuje się razem z objawami; sama obecność przeciwciał IgE nie przesądza o klinicznie istotnej alergii. Rutynowe panele pokarmowe nie są zalecane [1].

Leczenie kataru siennego zależy od nasilenia i czasu trwania objawów, wieku, chorób współistniejących oraz odpowiedzi na terapię. Katar sienny może wymagać ograniczenia kontaktu z alergenem. Leczenie farmakologiczne i immunoterapię swoistą dobiera się indywidualnie.

Leki przeciwhistaminowe zmniejszają kichanie, świąd i wodnisty katar. Wytyczne preferują doustne preparaty drugiej generacji zamiast częściej uspokajających leków pierwszej generacji. Donosowe glikokortykosteroidy są preferowaną monoterapią w utrzymującym się alergicznym nieżycie nosa [1]. ARIA 2024–2025 wskazuje też na rolę donosowych leków przeciwhistaminowych i terapii skojarzonej [5].

Donosowe leki obkurczające stosuje się krótkotrwale, ponieważ ich nadużywanie grozi polekowym nieżytem nosa [1]. Szczególnej ostrożności wymagają dzieci, kobiety w ciąży i osoby z chorobami przewlekłymi.

Immunoterapia alergenowa, inaczej immunoterapia swoista, polega na podawaniu dawek konkretnego alergenu. Rozważa się ją po potwierdzeniu istotnego uczulenia, gdy unikanie ekspozycji i farmakoterapia nie zapewniają kontroli. Celem odczulania jest modyfikacja odpowiedzi immunologicznej; wytyczne EAACI zalecają co najmniej 3 lata terapii [6]. Więcej wyjaśnia artykuł o tym, na czym polega odczulanie.

Ograniczenie kontaktu z alergenem w okresie pylenia obejmuje zamykanie okien przy wysokim stężeniu pyłku, wietrzenie po deszczu i rezygnację z suszenia prania na zewnątrz. Po spacerze warto wziąć prysznic i zmienić ubranie. To uzupełnienie leczenia, ponieważ całkowite unikanie pyłków jest niemożliwe.

Przy roztoczach pomocne są ograniczanie wilgotności, pranie pościeli i redukcja przedmiotów gromadzących kurz. Gdy w otoczeniu alergika obecny jest zwierzęcy alergen, warto nie wpuszczać zwierzęcia do sypialni. Działania należy dopasować do potwierdzonego alergenu. Okulary przeciwsłoneczne mogą ograniczyć kontakt z pyłkami.

Katar sienny, czyli alergiczny nieżyt nosa, wymaga konsultacji, gdy utrudnia sen lub pracę, wraca w każdym sezonie, nie odpowiada na prawidłowo stosowane leki albo rozpoznanie jest niepewne. Oceny wymagają też częste krwawienia, jednostronna blokada nosa, utrata węchu i nasilony ból twarzy.

Świszczący oddech, duszność lub ucisk w klatce piersiowej mogą wskazywać na zajęcie dolnych dróg oddechowych i wymagają szybkiej oceny. Nagły obrzęk języka lub gardła, trudność w oddychaniu, zaburzenia świadomości albo gwałtownie narastająca reakcja są wskazaniem do wezwania pomocy ratunkowej [8].

Gdy katar sienny wymaga oceny, objawy, leczenie i wskazania do diagnostyki można omówić podczas e-wizyty u lekarza. Specjalista może zdecydować, czy potrzebne jest badanie stacjonarne, testy alergologiczne lub modyfikacja terapii.