Uczulenie na salicylany – objawy, diagnostyka i dieta

• Kwas acetylosalicylowy należy do grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych, natomiast kwas salicylowy jest stosowany głównie miejscowo, między innymi w preparatach dermatologicznych.
• Reakcje po aspirynie mogą mieć mechanizm niealergiczny i obejmować wiele leków z grupy NLPZ albo wywoływać u pacjenta reakcje alergiczne.
• Objawy nadwrażliwości mogą dotyczyć skóry, układu oddechowego, przewodu pokarmowego lub kilku układów jednocześnie.
• N-ERD, określana także skrótem AERD, łączy astmę, przewlekłe zapalenie zatok z polipami nosa i reakcje po aspirynie lub innych NLPZ.
• Kontrolowana próba prowokacji jest badaniem referencyjnym, ale wykonuje się ją wyłącznie w odpowiednio przygotowanym ośrodku.
• Rutynowe badania krwi nie zastępują próby prowokacji w rozpoznawaniu typowej krzyżowej nadwrażliwości na NLPZ.
• Dieta niskosalicylanowa nie jest potrzebna każdej osobie reagującej na aspirynę i nie powinna być wprowadzana bez wyraźnego wskazania.

Szersze omówienie mechanizmów, objawów i postępowania zawiera również artykuł na temat jak rozwija się alergia.

Salicylany to grupa związków chemicznych będących solami oraz estrami kwasu salicylowego. W roślinach pełnią funkcje sygnałowe i ochronne, a w medycynie wykorzystuje się ich właściwości przeciwbólowe, przeciwzapalne, przeciwgorączkowe, przeciwpłytkowe i keratolityczne.

Najbardziej znanym przedstawicielem jest kwas acetylosalicylowy, czyli aspiryna. W zależności od wskazania działa jako lek przeciwpłytkowy albo jeden z leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych. Kwas salicylowy nie jest tym samym związkiem: to popularny składnik preparatów na trądzik, łuszczycę, brodawki, modzele i nadmierne rogowacenie skóry.

Do pochodnych należą również salicylan metylu obecny w niektórych preparatach do stosowania na skórę oraz estry kwasu salicylowego wykorzystywane jako substancje zapachowe. Samo podobieństwo nazwy nie przesądza jednak, że każdy produkt wywoła identyczną reakcję.

Określenia alergia na salicylany i uczulenie na aspirynę są często używane zamiennie, ale z medycznego punktu widzenia mogą opisywać różne mechanizmy. Najczęstsze reakcje krzyżowe po kwasie acetylosalicylowym i innych silnych inhibitorach COX-1 nie wynikają z wytworzenia swoistych przeciwciał przeciwko każdemu lekowi. Zahamowanie COX-1 zmienia metabolizm kwasu arachidonowego i sprzyja nadprodukcji leukotrienów, które mogą wywołać skurcz oskrzeli, nieżyt nosa, pokrzywkę lub obrzęk naczynioruchowy [1].

Możliwa jest również wybiórcza, immunologiczna alergia na jeden NLPZ albo grupę leków o podobnej budowie chemicznej. Wtedy pacjent może tolerować inne leki przeciwbólowe, które w przypadku nadwrażliwości krzyżowej także powodowałyby objawy.

Na forach internetowych można znaleźć wiele relacji innych pacjentów, lecz nie pozwala to rozpoznać mechanizmu reakcji u każdego pacjenta. Przydatniejszy jest dokładny zapis nazwy preparatu, dawki, czasu pojawienia się objawów, innych przyjętych leków oraz tego, które NLPZ były wcześniej dobrze tolerowane.

Podstawowe informacje o tym, czym różni się alergia od innych reakcji nadwrażliwości, opisuje przewodnik wyjaśniający objawy alergii.

Objawy mogą pojawić się w ciągu kilku minut albo w pierwszych godzinach po przyjęciu leku. Ich charakter zależy od fenotypu nadwrażliwości na salicylany, dawki, aktywności choroby podstawowej i jednocześnie stosowanych preparatów [2].

U części osób z nadwrażliwością na salicylany nasilenie objawów nadwrażliwości zależy również od dawki leku i stopnia kontroli astmy lub pokrzywki.

Do możliwych objawów nadwrażliwości należą:

• objawy skórne – pokrzywka, świąd skóry, zaczerwienienie, obrzęk powiek, warg lub twarzy;
• objawy ze strony układu oddechowego – wodnisty katar, zatkanie nosa, kaszel, świsty, duszność i zaostrzenie astmy oskrzelowej;
• objawy ze strony przewodu pokarmowego – nudności, kurczowe bóle brzucha, wymioty lub biegunka, zwykle jako część szerszej reakcji;
• reakcja ogólnoustrojowa – gwałtowny spadek ciśnienia, trudności w oddychaniu, zaburzenia świadomości lub wstrząs anafilaktyczny.

Ciężka reakcja anafilaktyczna jest możliwa, zwłaszcza w wybiórczej alergii na konkretny lek, ale nie każdy ból brzucha, wysypka czy duszność po preparacie oznacza alergię. Reakcje niepożądane, przedawkowanie, interakcje i nasilenie choroby podstawowej mogą dawać podobne objawy.

Ból uszu nie jest charakterystycznym objawem alergii na salicylany. Szumy uszne, pogorszenie słuchu, nudności, przyspieszony oddech lub splątanie po dużych dawkach mogą natomiast wskazywać na toksyczność salicylanów, czyli salicylizm, który wymaga pilnej oceny medycznej i jest niebezpiecznym działaniem niepożądanym.

Diagnostyka nadwrażliwości zaczyna się od szczegółowego wywiadu. Lekarz ustala, jaki preparat został przyjęty, jaka była dawka, po jakim czasie wystąpiły niepokojące objawy, czy reakcja dotyczyła jednego leku czy kilku NLPZ oraz czy pacjent choruje na astmę, polipy nosa albo przewlekłą pokrzywkę.

W typowych reakcjach krzyżowych testy skórne nie są przydatne, a rutynowe badania krwi nie stanowią wiarygodnej alternatywy dla prób prowokacyjnych. Testy skórne lub oznaczenie swoistych IgE można rozważać tylko w wybranych reakcjach na pojedynczy lek, jeśli istnieje podejrzenie mechanizmu immunologicznego [2].

Kontrolowana próba prowokacji doustnej jest badaniem referencyjnym, gdy wywiad nie daje pewnej odpowiedzi albo trzeba potwierdzić tolerancję alternatywnego leku. Testy prowokacyjne wykonuje się w wyspecjalizowanych ośrodkach alergologicznych, z możliwością monitorowania czynności płuc i natychmiastowego leczenia reakcji [2]. Nie wolno przeprowadzać takiej próby samodzielnie w domu.

Warto wiedzieć: Alergia na trawy: jakie są objawy i jak ją leczyć? · Alergia pokarmowa: przyczyny, objawy i leczenie · Alergie i uczulenia · Clatra

Naturalnym źródłem salicylanów są przede wszystkim produkty roślinne. Zawartość salicylanów może być wyższa w części owoców, jagód, suszonych owoców, warzyw, herbat, soków owocowych, ziół i przypraw. Wyniki pomiarów zależą od odmiany, dojrzałości, miejsca uprawy, przechowywania i metody analitycznej, dlatego internetowe tabele często różnią się między sobą [5].

Zioła i przyprawy, między innymi tymianek i gałka muszkatołowa, bywają uznawane za potencjalnie bogate źródła tych związków; dotyczy to również wybranych owoców i sosów pomidorowych. Nie można jednak automatycznie uznać, że wszystkie produkty zawierające salicylany wywołają objawy u konkretnej osoby. Obróbka termiczna także nie usuwa ich w przewidywalny sposób.

Dieta niskosalicylanowa polega na eliminacji wielu owoców i warzyw i nie jest standardowym leczeniem AERD ani reakcji na leki zawierające salicylany. Salicylany z żywności nie są acetylowane i nie hamują COX-1 w taki sposób jak aspiryna, dlatego tolerancji leku nie można przewidywać na podstawie reakcji na owoce lub przyprawy.

W przypadku podejrzenia nadwrażliwości na składniki diety można rozważyć krótką, zaplanowaną próbę diety eliminacyjnej, a następnie kontrolowane ponowne wprowadzanie produktów. Przed rozpoczęciem diety eliminacyjnej trzeba określić jej czas, cel i sposób oceny efektu, najlepiej z lekarzem lub dietetykiem klinicznym. Długotrwała dieta ubogosalicylanowa może być bardzo restrykcyjna i zwiększać ryzyko niedoborów pokarmowych, dlatego poprawa podczas eliminacji nie wystarcza sama w sobie do rozpoznania alergii na salicylany.

Leczenie uczulenia zależy od rodzaju reakcji. Plan postępowania w przypadku nadwrażliwości na salicylany powinien rozróżniać wybiórczą alergię na salicylany i powstania stanu zapalnego od reakcji krzyżowej. Ważnym elementem jest unikanie preparatu wywołującego objawy oraz leków, dla których potwierdzono ryzyko reakcji krzyżowej. Pacjent powinien otrzymać pisemną informację o rozpoznaniu, lekach zakazanych i dopuszczalnych zamiennikach.

Leczenie astmy, przewlekłego zapalenia zatok, polipów nosa lub pokrzywki prowadzi się zgodnie z rozpoznaniem podstawowym. Jeżeli kwas acetylosalicylowy jest potrzebny z przyczyn kardiologicznych albo jako element terapii AERD, w wybranych przypadkach można przeprowadzić desensytyzację. Odczulanie na aspirynę odbywa się pod ścisłą kontrolą lekarza, a utrzymanie tolerancji wymaga później regularnego przyjmowania zaleconej dawki i szczególnej ostrożności[3].

Nie ma domowego sposobu, który natychmiast neutralizuje lub pozwala usunąć salicylany z organizmu. Najskuteczniejszym sposobem ograniczenia ryzyka przy nadwrażliwości na salicylany jest prawidłowe rozpoznanie mechanizmu, czytanie składów preparatów i stosowanie wyłącznie sprawdzonych alternatyw. Więcej o ogólnych możliwościach terapii opisuje artykuł wyjaśniający, jak leczyć alergię.

Kwas acetylosalicylowy nie powinien być podawany dzieciom i młodzieży jako zwykły lek na gorączkę lub ból bez wyraźnego zalecenia lekarza. Jego stosowanie w przebiegu infekcji wirusowych wiąże się z ryzykiem rzadkiego, ale ciężkiego zespołu Reye’a. NHS wskazuje, aby nie podawać aspiryny osobom w wieku 15 lat lub młodszym, chyba że wynika to ze szczególnego wskazania medycznego [6].

Wyjątki obejmują określone choroby, w których kwas acetylosalicylowy jest lekiem podawanym pod kontrolą lekarza. Rodzic nie powinien samodzielnie rozpoczynać ani przerywać takiej terapii.