Kaszel alergiczny – co pomaga i jak go łagodzić?

• Kaszel alergiczny jest najczęściej suchy i napadowy; może nasilać się w nocy, po sprzątaniu, kontakcie ze zwierzęciem albo w sezonie pylenia.
• Wodnisty katar, świąd nosa, napadowe kichanie, zatkany nos, łzawienie oczu i brak gorączki zwiększają prawdopodobieństwo podłoża alergicznego.
• Co pomaga na kaszel alergiczny? Przede wszystkim ograniczenie kontaktu z rozpoznanym alergenem oraz właściwe leczenie alergicznego nieżytu nosa lub astmy.
• Domowe metody mogą łagodzić podrażnienie, ale nie zastępują diagnostyki ani leków zaleconych przez lekarza.
• Duszność, kaszel ze świstem, sinienie lub obrzęk języka i gardła wymagają pilnej oceny medycznej.

Więcej informacji o możliwych wyzwalaczach znajdziesz w artykule Alergia na roztocza: co warto wiedzieć o alergii na kurz. Szerszy przegląd dolegliwości zawiera również poradnik o objawach alergii.

Określenie kaszel alergiczny opisuje objaw, a nie jedną odrębną chorobę. Alergiczny kaszel może wynikać ze spływania wydzieliny po tylnej ścianie gardła w przebiegu alergicznego nieżytu nosa. Może też towarzyszyć nadreaktywności oskrzeli i astmie. Właśnie dlatego kaszel alergiczny wymaga oceny w kontekście innych dolegliwości, ekspozycji i czasu trwania.

Po kontakcie z alergenem u osoby uczulonej powstaje reakcja alergiczna, związana z nieprawidłową reakcją układu odpornościowego na zwykle nieszkodliwą substancję. Komórki tuczne uwalniają m.in. histaminę, która uczestniczy w rozwoju świądu, obrzęku i zwiększonego wydzielania w obrębie błon śluzowych dróg oddechowych. Podrażnienie górnych dróg oddechowych oraz wydzielina spływająca do gardła mogą pobudzać odruch kaszlu. Z kolei w astmie stan zapalny dolnych dróg oddechowych i skurcz oskrzeli mogą powodować kaszel, świsty, ucisk w klatce piersiowej lub uczucie duszności [1,2].

Kaszel jest reakcją obronną organizmu, ale sama charakterystyka odruchu kaszlowego nie pozwala ustalić przyczyny. Przewlekły kaszel może mieć również związek z refluksem, lekami z grupy inhibitorów ACE, przewlekłym zapaleniem zatok, infekcją, paleniem lub innymi chorobami dróg oddechowych [3].

Jak wygląda kaszel alergiczny? Najczęściej jest to kaszel suchy, uporczywy i mający charakter napadowy. Ataki mogą pojawiać się w ciągu dnia, lecz bywają bardziej dokuczliwe nocą, nad ranem albo w momentach kontaktu z alergenem. Taki kaszel alergiczny może utrzymywać się tygodniami lub miesiącami, jeśli obecność alergenu w otoczeniu jest stała.

Jak brzmi kaszel alergiczny? Nie ma jednego swoistego dźwięku, który potwierdza alergię. Zwykle jest drażniący, bez wyraźnego odkrztuszania wydzieliny. Kaszel alergiczny może być mokry w odczuciu pacjenta, zwłaszcza gdy wydzielina z nosa spływa do gardła, ale rzeczywisty mokry kaszel z odkrztuszaniem wymaga rozważenia także innych przyczyn. Więcej o rozróżnianiu rodzajów kaszlu wyjaśnia artykuł Jak leczyć kaszel suchy i mokry.

Kaszel alergiczny często współwystępuje z innymi objawami alergii: wodnistym katarem, świądem nosa lub podniebienia, kichaniem, zaczerwienieniem i łzawieniem oczu. Alergiczne zapalenie spojówek może powodować także pieczenie i obustronny świąd. Objawy ogólne typowe dla infekcji, takie jak podwyższona temperatura ciała, bóle mięśni czy wyraźne ogólne osłabienie, zwykle nie należą do obrazu samej alergii [1].

Do częstych wyzwalaczy należą pyłki roślin, roztocza kurzu domowego, zarodniki pleśni oraz alergeny zwierząt. Potocznie mówi się o alergii na sierść zwierząt, lecz uczulają przede wszystkim białka obecne w naskórku, ślinie i moczu; sama sierść może je przenosić.

• Pyłki drzew, traw i chwastów wywołują dolegliwości w określonych porach roku. W sezonie pylenia objawy nasilają się po pobycie na zewnątrz.
• Roztocza kurzu domowego mogą powodować dolegliwości przez cały rok, szczególnie w sypialni i po sprzątaniu.
• Naskórek zwierząt bywa obecny w kurzu i na ubraniach także poza domem, w którym mieszka zwierzę.
• Pleśnie rozwijają się zwłaszcza w wilgotnych pomieszczeniach; ich zarodniki mogą występować również na zewnątrz.

Kaszel po dymie, perfumach czy detergentach nie musi oznaczać uczulenia. Substancje chemiczne i intensywne zapachy mogą nieswoiście drażnić drogi oddechowe i wywoływać kaszel także bez reakcji IgE-zależnej. Z kolei dolegliwości po jedzeniu wymagają innej oceny; informacje o tym, jak może przebiegać alergia pokarmowa, nie powinny być automatycznie odnoszone do chorób dróg oddechowych.

Leczenie kaszlu alergicznego zależy od mechanizmu objawu. Przy kaszlu spowodowanym alergią i spływaniem wydzieliny celem jest opanowanie alergicznego nieżytu nosa. Jeśli kaszel alergiczny wynika z astmy, potrzebne jest leczenie dolnych dróg oddechowych. Syrop przeciwkaszlowy nie zastępuje terapii choroby podstawowej, dlatego odpowiednie leczenie dobiera się po ustaleniu przyczyny. Nawilżanie powietrza zapobiega wysuszaniu błony śluzowej dróg oddechowych.

Leki przeciwhistaminowe blokują receptory histaminowe H1 i łagodzą zwłaszcza kichanie, świąd oraz wodnisty katar. W leczeniu alergicznego nieżytu nosa preferuje się zwykle preparaty drugiej generacji, które rzadziej powodują senność niż starsze substancje. Ich działanie na sam kaszel może być ograniczone, jeżeli przyczyną jest astma albo inny problem niż nieżyt nosa [1,5].

Nie należy dobierać leku wyłącznie na podstawie reklamy lub nazwy. Syropy przeciwhistaminowe różnią się substancją czynną, dawkowaniem, wskazaniami wiekowymi i ryzykiem działań niepożądanych. Starsze preparaty, takie jak Clemastinum, mogą działać uspokajająco i upośledzać sprawność psychomotoryczną. Przed zastosowaniem warto skonsultować wybór z lekarzem lub farmaceutą, szczególnie u dziecka, w ciąży i przy innych lekach.

Glikokortykosteroidy donosowe działają miejscowo na stan zapalny błony śluzowej nosa i są skuteczniejsze od samych leków przeciwhistaminowych w kontroli wszystkich objawów nieżytu. Pełny efekt wymaga regularnego, prawidłowego stosowania, a nie używania aerozolu wyłącznie doraźnie [5]. Tak prowadzone leczenie kaszlu alergicznego ma sens wtedy, gdy kaszel rzeczywiście wiąże się z nieżytem nosa.

Jeżeli kaszel alergiczny jest objawem astmy, lekarz może włączyć glikokortykosteroidy wziewne, a zależnie od sytuacji także leki rozszerzające oskrzela lub preparaty z grupy antagonistów leukotrienów. Część z nich jest dostępna wyłącznie na receptę. Takie leczenie kaszlu alergicznego ustala się indywidualnie; leki rozszerzające oskrzela nie powinny być stosowane samodzielnie bez rozpoznania i planu terapii [2].

U wybranych osób z potwierdzoną klinicznie alergią można rozważyć odczulanie. Immunoterapia alergenowa polega na stopniowym podawaniu standaryzowanego alergenu drogą podskórną lub podjęzykową. Może zmniejszać objawy alergicznego nieżytu nosa i zapotrzebowanie na leki, ale wymaga kwalifikacji alergologicznej, wieloletniej regularności i oceny bezpieczeństwa [6].

Domowe sposoby na kaszel mają znaczenie wspomagające. Najwięcej sensu mają działania ograniczające obecność alergenu oraz podrażnienie dróg oddechowych:

• w sezonie pylenia sprawdzaj komunikaty pyłkowe, wietrz krótko po deszczu, a po powrocie z zewnątrz rozważ prysznic i zmianę odzieży;
• przy alergii na roztocza regularnie pierz pościel i ogranicz przedmioty gromadzące kurz w sypialni;
• usuń źródła wilgoci i pleśni; samo maskowanie zapachu nie zmniejsza ekspozycji;
• można rozważyć stosowanie oczyszczaczy powietrza z filtrem HEPA, pamiętając, że urządzenie z filtrem HEPA nie usuwa alergenu z materaca ani innych powierzchni;
• używanie izotonicznych aerozoli lub płukanie nosa sterylną solą fizjologiczną może oczyszczać śluzówkę i zmniejszać uczucie podrażnienia [1];
• dbaj o odpowiednie nawodnienie i unikaj dymu tytoniowego.

Czy inhalacje pomogą? Nebulizacja solą fizjologiczną może nawilżyć błony śluzowe, ale nie leczy reakcji alergicznej ani skurczu oskrzeli. Olejki eteryczne mogą dodatkowo drażnić lub uczulać, dlatego nie są uniwersalnym sposobem na swobodne oddychanie. Przy kaszlu spowodowanym alergią przed zastosowaniem inhalacji z lekiem należy uzgodnić rozpoznanie i sposób terapii.