RSV – objawy, rozpoznanie, leczenie i profilaktyka

• Typowe objawy zakażenia RSV to katar, zatkany nos, kaszel, kichanie, gorączka, zmniejszony apetyt i świsty oddechowe. Symptomy często pojawiają się etapami, a nie jednocześnie.[2]
• RSV u niemowląt może powodować trudności w karmieniu, rozdrażnienie, nadmierną senność, przyspieszony lub płytki oddech oraz wciąganie przestrzeni międzyżebrowych.
• U zdrowych dorosłych zakażenie zwykle przebiega łagodnie, natomiast osoby starsze, pacjenci z przewlekłymi chorobami płuc lub serca oraz osoby z obniżoną odpornością mają większe ryzyko ciężkiego przebiegu.[1]
• Leczenie RSV ma najczęściej charakter objawowy i wspomagający. Kluczowe znaczenie mają odpowiednie nawodnienie, odpoczynek, kontrola gorączki oraz obserwacja oddychania.[1]
• Sinienie ust, narastająca duszność, bezdechy, trudności w przyjmowaniu płynów, zaburzenia świadomości lub wyraźne pogorszenie stanu zdrowia wymagają pilnej pomocy medycznej.

Informacje dotyczące innego często omawianego zakażenia wirusowego znajdziesz w artykule: HPV (wirus brodawczaka ludzkiego) – objawy, leczenie.

• reumatoidalnego zapalenia stawów

Wirus RSV jest otoczkowym wirusem RNA z rodziny Pneumoviridae i rodzaju pneumowirusów. Jego nazwa nawiązuje do tworzenia syncytiów, czyli dużych struktur powstających wskutek zlewania sąsiadujących zakażonych komórek. Patogen namnaża się w komórkach nabłonka dróg oddechowych i może wywoływać zakażenie górnych oraz dolnych dróg oddechowych.[1]

Zakażenia RSV występują w każdym wieku i mają charakter sezonowy. W klimacie umiarkowanym ich liczba zwykle rośnie jesienią i zimą, a aktywność wirusa może utrzymywać się do wczesnej wiosny. Przebycie infekcji nie zapewnia trwałej odporności, dlatego człowiek może zakażać się ponownie, choć kolejne epizody u zdrowych osób często mają łagodny przebieg.[1]

Wirus RSV stanowi jedną z głównych przyczyn ostrych infekcji dolnych dróg oddechowych u niemowląt i małych dzieci. U starszych dzieci i zdrowych dorosłych przebieg zakażenia zwykle przypomina przeziębienie. Odmienna sytuacja dotyczy osób z grup ryzyka, u których infekcja RSV może prowadzić do ciężkiej choroby układu oddechowego.[1]

Wirus RSV przenosi się głównie drogą kropelkową oraz przez bezpośredni kontakt z osobą zakażoną. Do zakażenia może dojść podczas kaszlu, kichania, pocałunku lub dotknięcia powierzchni kontaktowych, na których znajdują się cząsteczki wirusa, a następnie przeniesienia ich na błony śluzowe nosa, ust albo spojówek. RSV może przetrwać przez kilka godzin na twardych powierzchniach, takich jak klamki, telefony czy zabawki.[3]

Osoba zakażona zwykle może przenosić wirusa przez 3–8 dni, niekiedy także krótko przed początkiem objawów. U niemowląt oraz osób z niedoborami odporności wydalanie wirusa może trwać dłużej.[3] W żłobkach, przedszkolach i gospodarstwach domowych transmisji sprzyjają bliski kontakt, wspólne przedmioty i częste dotykanie twarzy.

Do zakażenia dochodzi zatem nie tylko przez przebywanie w tym samym pomieszczeniu z osobą chorą. Znaczenie ma również kontakt dłoni z zanieczyszczonymi przedmiotami, a następnie z oczami, nosem lub ustami. Z tego powodu częste mycie rąk, czyszczenie powierzchni i unikanie bliskiego kontaktu z osobami mającymi objawy infekcji są ważnymi elementami profilaktyki.

Pierwsze objawy pojawiają się zwykle 4–6 dni po ekspozycji. Choroba zwykle zaczyna się stopniowo: początkowo pojawia się katar, obrzęk śluzówek nosa, stan podgorączkowy lub gorączka, ból gardła, kaszel i zmniejszony apetyt. Kaszel przy RSV bywa początkowo suchy, a później może stać się bardziej nasilony lub produktywny. U części chorych występują bóle mięśni, ból głowy, uczucie rozbicia i znaczne osłabienie.[2]

Objawy infekcji RSV łatwo pomylić z zakażeniem wirusem grypy lub SARS-CoV-2. Grypa częściej zaczyna się nagle i może powodować wysoką gorączkę oraz silne bóle mięśni, ale nie jest to reguła. Podobne objawy mogą występować także w COVID-19, dlatego rozpoznanie wyłącznie na podstawie objawów nie zawsze jest możliwe.[4]

Nie istnieje jeden charakterystyczny objaw, który samodzielnie potwierdza zakażenie syncytialnym wirusem oddechowym.

U zdrowych dorosłych RSV zwykle przypomina przeziębienie. Typowe objawy to zatkany nos, katar, ból gardła, kaszel, stan podgorączkowy, zmęczenie i bóle mięśni. U osób starszych zakażenie może objawiać się także znacznym osłabieniem, nadmierną sennością, gorszą tolerancją wysiłku lub zaostrzeniem choroby podstawowej.[6]

RSV u dorosłych może prowadzić do zapalenia oskrzeli lub zapalenia płuc. Ciężki przebieg częściej dotyczy osób z przewlekłą obturacyjną chorobą płuc, astmą, przewlekłymi chorobami serca, niewydolnością serca, cukrzycą, chorobami neurologicznymi, chorobami współwystępującymi albo obniżoną odpornością.[6]

Wirus RSV u dorosłych – objawy, ich nasilenie i czas utrzymywania się – mogą zatem znacznie różnić się między pacjentami. U jednej osoby infekcja przebiega podobnie do typowego przeziębienia, a u innej powoduje zapalenie płuc lub zaostrzenie przewlekłej choroby układu oddechowego.

Przebieg zakażenia zależy od wieku pacjenta, stanu odporności i obecności chorób przewlekłych. U zdrowych dorosłych oraz starszych dzieci infekcja RSV najczęściej ma charakter samoograniczający i przypomina silne przeziębienie. Katar, ból gardła i stan podgorączkowy mogą pojawić się przed kaszlem. Następnie narastający kaszel może utrzymywać się także po ustąpieniu gorączki i ogólnego osłabienia.

W przypadku małych dzieci choroba może w krótkim czasie przejść z objawów górnych dróg oddechowych do zapalenia oskrzelików. Obrzęk błon śluzowych, stan zapalny i gromadzenie wydzieliny zwężają drogi oddechowe. Objawem może być szybszy oddech, poruszanie skrzydełkami nosa, świszczący oddech, zaciąganie skóry pod żebrami lub trudność w spokojnym karmieniu.

Nasilenie objawów zapalenia oskrzelików zwykle osiąga szczyt między 3. a 5. dniem choroby. Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent przechodzi RSV według identycznego schematu. U części osób objawy pozostają łagodne, natomiast u pacjentów z grup ryzyka mogą prowadzić do poważnych problemów ze strony układu oddechowego. Kaszel często utrzymuje się dłużej niż katar czy gorączka; NICE podaje, że u większości niemowląt ustępuje w ciągu 3 tygodni.[5]

Możliwe powikłania obejmują zapalenie oskrzelików, zapalenie oskrzeli, zapalenie płuc, niedotlenienie, odwodnienie oraz zaostrzenie astmy, przewlekłej obturacyjnej choroby płuc lub niewydolności serca. Samo zakażenie nie oznacza jednak, że powikłanie wystąpi. Kluczowe znaczenie ma obserwowanie kierunku zmian: pogorszenie oddychania, spadek aktywności, coraz mniejsze ilości płynów i narastające osłabienie są ważniejsze niż pojedynczy objaw o niewielkim nasileniu.

Lekarz ocenia objawy, wiek pacjenta, choroby współistniejące, częstość oddechów, nawodnienie oraz oznaki niewydolności oddechowej. Rozpoznanie zakażenia można potwierdzić w materiale pobranym z dróg oddechowych, najczęściej po pobraniu wymazu z nosa lub nosogardła.[4]

Test PCR wykrywa materiał genetyczny wirusa w postaci RNA. Metoda wykorzystuje reakcję łańcuchową polimerazy z etapem odwrotnej transkrypcji i cechuje się większą czułością niż szybkie testy antygenowe. Test antygenowy służy do wykrywania antygenów wirusa i pozwala uzyskać wynik w krótkim czasie, ale u dorosłych może być mniej czuły.[4]

Szybkie testy antygenowe są często wykorzystywane, gdy potrzebny jest wynik możliwy do uzyskania podczas jednej wizyty. Ujemny test antygenowy nie zawsze wyklucza infekcję, szczególnie jeśli obraz kliniczny wyraźnie sugeruje zakażenie. W takiej sytuacji lekarz może rozważyć test PCR.

Przeciwciała IgM i przeciwciała IgG w surowicy krwi nie są standardowym narzędziem do rozpoznawania ostrej infekcji RSV. O tym, czy test jest potrzebny, decyduje sytuacja kliniczna. Badanie ma szczególne znaczenie u osób z grup ryzyka, pacjentów wymagających leczenia szpitalnego oraz wtedy, gdy wynik może wpłynąć na izolację lub dalsze postępowanie.

Leczenie RSV ma przede wszystkim charakter objawowy i wspomagający. Nie ma jednego domowego sposobu, który usuwa wirusa z organizmu. W większości przypadków postępowanie polega na odpoczynku, przyjmowaniu płynów, kontroli temperatury ciała i łagodzeniu dolegliwości.[1] Dezynfekcja powierzchni ogranicza przenoszenie wirusa RSV.

W warunkach domowych warto:

• dbać o odpowiednie nawodnienie i częste przyjmowanie małych ilości płynów;
• u niemowląt stosować oczyszczanie nosa roztworem soli fizjologicznej przed karmieniem i snem;
• stosować leki przeciwgorączkowe wyłącznie zgodnie z wiekiem, masą ciała, ulotką i zaleceniami lekarza;
• obserwować oddech, kolor skóry, aktywność i ilość oddawanego moczu;
• zapewnić spokojny sen i unikać dymu tytoniowego.

Antybiotyki nie działają na RSV, ponieważ jest to zakażenie wirusowe. Mogą być zastosowane wyłącznie wtedy, gdy lekarz rozpozna lub podejrzewa nadkażenie bakteryjne. Rutynowe stosowanie antybiotyku nie jest elementem leczenia zakażenia RSV.[1]

W ciężkich przypadkach leczenie szpitalne może obejmować tlenoterapię, udrażnianie dróg oddechowych, nawadnianie dożylne i monitorowanie parametrów życiowych. Zakres leczenia dobiera się indywidualnie do stanu każdego pacjenta.[5]

Nie należy samodzielnie podawać niemowlęciu leków przeciwkaszlowych, preparatów obkurczających śluzówkę nosa ani innych produktów przeznaczonych dla starszych dzieci lub dorosłych. Leczeniu zakażenia RSV powinny towarzyszyć regularna obserwacja oddychania i ocena, czy chory przyjmuje wystarczającą ilość płynów.

Konsultacja lekarska jest wskazana, gdy gorączka utrzymuje się lub nawraca, kaszel wyraźnie się nasila, pojawia się duszność, chory ma trudności w przyjmowaniu płynów albo stan zdrowia nie poprawia się zgodnie z oczekiwaniami. W przypadku małych dzieci próg konsultacji powinien być niższy, zwłaszcza przy wcześniactwie, wadzie serca, chorobie płuc lub obniżonej odporności.

Podczas konsultacji z lekarzem można omówić przebieg objawów, potrzebę wykonania testu na RSV, zasady leczenia objawowego oraz wskazania do dalszej diagnostyki. Konsultacja zdalna nie zastępuje bezpośredniego badania ani pilnej pomocy w przypadku duszności, sinienia lub innych objawów alarmowych.

Natychmiastowej pomocy wymagają:

• sinienie ust, języka lub skóry;
• nasilone trudności w oddychaniu;
• wciąganie przestrzeni międzyżebrowych lub dołka nad mostkiem;
• bezdechy;
• zaburzenia świadomości, znaczna senność lub trudność w wybudzeniu;
• objawy odwodnienia i niemożność przyjmowania płynów;
• szybkie pogorszenie stanu zdrowia.