Tłuszcz trzewny – objawy, przyczyny i leczenie

• Tłuszcz trzewny, nazywany również wisceralnym, otacza narządy wewnętrzne, natomiast podskórna tkanka tłuszczowa znajduje się bezpośrednio pod skórą.
• Nie istnieje jeden swoisty zespół dolegliwości określany jako tłuszcz trzewny. Najłatwiej uchwytnym sygnałem jest zwiększający się obwód talii.
• BMI nie pokazuje rozmieszczenia tkanki tłuszczowej. W praktyce wykorzystuje się obwód talii i wskaźnik talii do wzrostu, a dokładniejsze metody obejmują analizę składu ciała oraz badania obrazowe.
• Nadmiar tłuszczu trzewnego wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zaburzeń metabolicznych, w tym insulinooporności, cukrzycy typu 2 i chorób sercowo-naczyniowych.
• Podstawą postępowania jest trwała zmiana nawyków żywieniowych, regularna aktywność fizyczna i – gdy są wskazania – kompleksowe leczenie otyłości.

Szersze wyjaśnienie, czym jest otyłość trzewna i jak jej przeciwdziałać, uzupełnia informacje o profilaktyce. Jeśli problem dotyczy rozpoznanej choroby otyłościowej, można również poznać zasady leczenia otyłości online.

Więcej materiałów z tego obszaru znajdziesz w dziale Otyłość.

Tłuszcz trzewny to tkanka tłuszczowa położona wewnątrz jamy brzusznej, między narządami, między innymi jelitami i wątrobą. Nie oznacza tego samego co stłuszczenie konkretnego narządu. Tłuszcz zgromadzony wokół organów wewnętrznych stanowi odrębny magazyn energii, natomiast stłuszczenie wątroby lub trzustki oznacza nagromadzenie lipidów w obrębie tych narządów. Tłuszcz trzewny jest aktywnym narządem endokrynnym.

Tkanka tłuszczowa trzewna jest metabolicznie czynna: uwalnia wolne kwasy tłuszczowe, hormony i adipokiny, czyli białka wpływające między innymi na procesy zapalne i metabolizm. W naszym organizmie zbyt duża jej ilość może więc oddziaływać na wrażliwość tkanek na insulinę, stan organów wewnętrznych i ryzyko kardiometaboliczne [2].

Tkanka tłuszczowa podskórna leży tuż pod skórą i tworzy widoczne fałdy. Tłuszcz wisceralny znajduje się głębiej i pokrywa narządy wewnętrzne. Z tego powodu sam wygląd brzucha nie określa ilości tłuszczu trzewnego. Osoba z podobną masą ciała i BMI może mieć zupełnie inne rozmieszczenie tkanki tłuszczowej podskórnej i trzewnej.

Przyczyny gromadzenia tłuszczu trzewnego są wieloczynnikowe. Znaczenie mają długotrwała nadwyżka energii, siedzący tryb życia, niewystarczająca aktywność fizyczna, niedobór snu, czynniki genetyczne i środowiskowe. Do odkładania nadmiaru tkanki tłuszczowej mogą dokładać się niektóre choroby, leki i ograniczenia ruchowe. WHO podkreśla, że otyłość wynika ze złożonych interakcji biologii, zachowań żywieniowych i środowiska, dlatego nie należy jej sprowadzać do braku silnej woli [3].

Dieta o wysokiej gęstości energetycznej, zawierająca dużo wysoko przetworzonych produktów, cukrów prostych i tłuszczów trans, ułatwia przekroczenie zapotrzebowania energetycznego i może nasilać otyłość brzuszną. Pierwszy posiłek ani pojedynczy składnik nie przesądzają jednak o rozmieszczeniu tłuszczu. U kobiet wpływ wieku i zmian hormonalnych na rozkład tkanki tłuszczowej omawia artykuł: Otyłość brzuszna u kobiet.

Nadmiar tłuszczu trzewnego przyczynia się do niekorzystnego środowiska metabolicznego. Nadmiar tłuszczu w jamie brzusznej zwiększa uwalnianie wolnych kwasów tłuszczowych i adipokin, co może sprzyjać insulinooporności oraz przewlekłemu stanowi zapalnemu. Otyłość brzuszna wiąże się ze zwiększonym ryzykiem cukrzycy typu 2, nadciśnienia, dyslipidemii, chorób serca i stłuszczeniowej choroby wątroby [2]. Informacje o nieprawidłowej glikemii rozwija materiał dotyczący stanu przedcukrzycowego.

Nie każde zaburzenie stężenia glukozy wynika jednak z otyłości trzewnej. W diagnostyce różnicowej bierze się pod uwagę odrębne problemy, takie jak hipoglikemia, rzadziej występująca cukrzyca MODY czy cukrzyca związana z przewlekłym spożywaniem alkoholu. Rozpoznanie zawsze wymaga właściwych badań, nie samej obserwacji sylwetki.

Ocena tłuszczu trzewnego rozpoczyna się od pomiaru masy ciała, BMI i obwodu talii. Talię mierzy się w połowie odległości między dolnym łukiem żebrowym a górną krawędzią kości biodrowej, po spokojnym wydechu. NICE zaleca u dorosłych z BMI poniżej 35 kg/m² także wskaźnik talii do wzrostu; praktycznym celem jest obwód talii mniejszy niż połowa wzrostu [1].

Analiza składu ciała metodą bioimpedancji może szacować ilość tkanki tłuszczowej, ale wynik zależy od urządzenia, nawodnienia i warunków pomiaru, a przy BMI co najmniej 35 kg/m² jest mniej dokładny [2]. Tomografia komputerowa ocenia pole tkanki trzewnej i podskórnej, natomiast rezonans magnetyczny pozwala dokładnie określić rozmieszczenie tłuszczu bez promieniowania jonizującego [4]. Badania obrazowe nie są jednak rutynowo potrzebne każdej osobie; lekarz dobiera je do wskazań klinicznych.

Nie istnieje napój, suplement ani miejscowy trening, który wybiórczo odtłuszcza narządy. Skuteczne postępowanie łączy umiarkowany deficyt kaloryczny, poprawę jakości diety i ruch dostosowany do stanu zdrowia. Zbilansowana dieta powinna opierać się na warzywach, produktach pełnoziarnistych, źródłach białka i nienasyconych kwasów tłuszczowych, przy ograniczeniu napojów słodzonych, alkoholu i żywności wysoko przetworzonej [2].

Regularna aktywność fizyczna ma ogromne znaczenie także wtedy, gdy spadek masy ciała jest niewielki. Zalecenia dla dorosłych obejmują zwykle 150–300 minut wysiłku aerobowego o umiarkowanej intensywności tygodniowo oraz ćwiczenia siłowe co najmniej dwa razy w tygodniu, o ile nie ma przeciwwskazań [2]. Metaanaliza badań randomizowanych wykazała, że ćwiczenia wspierają redukcję tłuszczu trzewnego, a sama zmiana masy ciała może nie odzwierciedlać w pełni tej korzyści [5]. Ograniczenie cukrów prostych zapobiega odkładaniu tłuszczu trzewnego.

Nie ma leków przeznaczonych wyłącznie do spalania tłuszczu wokół narządów. Farmakoterapia może być elementem leczenia choroby otyłościowej, jeśli pacjent spełnia wskazania, po ocenie przeciwwskazań, chorób współistniejących i stosowanych leków. Powinna uzupełniać postępowanie żywieniowe, aktywność fizyczną i zmianę zachowań, a nie je zastępować [3]. Suplementacja ani zielona herbata nie stanowią leczenia otyłości trzewnej.