Otyłość trzewna – co to jest i jak jej przeciwdziałać?

Jak pozbyć się tłuszczu trzewnego? Kluczowe znaczenie ma długofalowe, kompleksowe podejście: leczenie żywieniowe, regularna aktywność fizyczna, poprawa snu i gdy istnieją wskazania, leczenie farmakologiczne lub chirurgiczne. Z artykułu dowiesz się, jak rozpoznać otyłość brzuszną trzewną, jakie są jej przyczyny oraz jak zaplanować bezpieczną redukcję tłuszczu trzewnego.

• Tłuszcz trzewny otacza narządy jamy brzusznej i jest bardziej aktywny metabolicznie niż tłuszcz podskórny.
• Otyłość brzuszną u dorosłych Europejczyków rozpoznaje się przy obwodzie talii co najmniej 80 cm u kobiet i 94 cm u mężczyzn [1].
• Samo BMI nie pokazuje rozmieszczenia tłuszczu. Pomiar obwodu talii i stosunek obwodu talii do wzrostu uzupełniają ocenę ryzyka.
• Nie istnieje napój, suplement ani ćwiczenie, które wybiórczo spala tłuszcz z brzucha. Podstawą jest trwała zmiana stylu życia i ujemny bilans energetyczny.
• Aktywność aerobowa i trening siłowy mogą wspierać zmniejszenie tkanki tłuszczowej trzewnej, również wtedy, gdy zmiana masy ciała jest umiarkowana [5].
• Farmakoterapia i chirurgia bariatryczna są elementami leczenia otyłości stosowanymi po indywidualnej kwalifikacji, a nie metodami przeznaczonymi dla każdej osoby.

Jeśli nie masz pewności, czym różnią się nadwaga i otyłość, warto zacząć od uporządkowania kryteriów rozpoznania. Szersze informacje o diagnostyce i metodach leczenia otyłości znajdziesz w przewodniku tematycznym.

Znaczenie ma nie tylko ilość tkanki tłuszczowej, lecz także jej lokalizacja. Podskórna tkanka tłuszczowa znajduje się bezpośrednio pod skórą. Tłuszcz trzewny, nazywany również tłuszczem wisceralnym, gromadzi się wewnątrz jamy brzusznej, między innymi wokół wątroby, trzustki i jelit. Rozwój otyłości trzewnej oznacza nadmiar tej tkanki tłuszczowej wokół narządów jamy brzusznej.

Otyłość brzuszna oznacza nadmierne nagromadzenie tkanki tłuszczowej w centralnej części ciała. Lokalizacja tkanki tłuszczowej wpływa na ocenę ryzyka. Większy obwód talii jest praktycznym, pośrednim wskaźnikiem trzewnej dystrybucji tłuszczu i ryzyka kardiometabolicznego [1]. Określenia otyłość brzuszna i otyłość brzuszna trzewna są więc bliskie, ale nie są idealnymi synonimami.

Otyłość brzuszna u kobiet i mężczyzn

Rozmieszczenie tłuszczu zależy między innymi od wieku, płci biologicznej, genów i zmian hormonalnych. Sylwetka typu jabłko częściej odpowiada otyłości centralnej. U kobiet udział tłuszczu trzewnego może zwiększać się po menopauzie, a u mężczyzn centralny rozkład występuje częściej już wcześniej. Potoczne określenie mięsień piwny jest mylące: obwód brzucha nie wskazuje przyczyny.

Najczęstszą przyczyną jest długotrwały dodatni bilans energetyczny. Sprzyjają mu znaczne ilości żywności wysokoprzetworzonej, słodzonych napojów, cukrów prostych, białego pieczywa, tłuszczów nasyconych i trans. Znaczenie mają też siedzący tryb życia, mała aktywność fizyczna, alkohol, brak snu i przewlekły stres. Nie są to jednak jedyne przyczyny otyłości brzusznej ani otyłości trzewnej.

Na nadmierne gromadzenie tkanki tłuszczowej wpływają również predyspozycje genetyczne, wiek, niektóre leki i zaburzenia hormonalne. Niedoczynność tarczycy może sprzyjać zwiększeniu masy ciała, ale określenie brzuch tarczycowy nie jest rozpoznaniem medycznym i nie pozwala ocenić przyczyny powiększenia obwodu talii. Z kolei zespół Cushinga jest rzadką przyczyną wtórną; diagnostyki w jego kierunku nie wykonuje się rutynowo u każdej osoby z otyłością, lecz wtedy, gdy występują charakterystyczne objawy kliniczne [1].

Do oceny wymaga też szybki, niewyjaśniony wzrost masy ciała, wyraźne osłabienie mięśni, łatwe powstawanie siniaków, szerokie fioletowe rozstępy, nieregularne miesiączki lub objawy zespołu policystycznych jajników. Otyłość brzuszna może współistnieć z takimi stanami, ale sam wygląd brzucha nie pozwala ich rozpoznać.

Tkanka tłuszczowa trzewna jest aktywna metabolicznie. Uwalnia wolne kwasy tłuszczowe i substancje sygnałowe, które mogą nasilać stany zapalne, zaburzać działanie insuliny oraz wpływać na metabolizm lipidów. Aktywność tkanki tłuszczowej ma znaczenie dla częstszego występowania insulinooporności, cukrzycy typu 2, nadciśnienia, zaburzeń lipidowych i stłuszczenia wątroby [4].

Otyłość brzuszna zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, w tym choroby wieńcowej i udaru mózgu, a ryzyko metaboliczne nie zawsze jest w pełni widoczne w samym BMI [4]. Może jej towarzyszyć wyższe stężenie triglicerydów, niższe stężenie cholesterolu HDL oraz podwyższone stężenie cholesterolu LDL. Tłuszcz wisceralny nie oblepia jednak narządów w prostym mechanicznym sensie; jego znaczenie wynika przede wszystkim z lokalizacji i aktywności biologicznej.

WHO definiuje otyłość jako nieprawidłowe lub nadmierne nagromadzenie tłuszczu, które stwarza ryzyko dla zdrowia [3]. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, czy otyłość to choroba i jakie mogą być jej konsekwencje, warto spojrzeć na nią przez pryzmat długoterminowego ryzyka, a nie wyłącznie masy ciała.

Nie można miejscowo spalić tłuszczu z jednego obszaru ciała. Aby skutecznie spalić tłuszcz trzewny, potrzebny jest plan prowadzący do zmniejszenia tkanki tłuszczowej, poprawy wydolności i bilansu energetycznego. Tempo zmian zależy od punktu wyjścia, chorób, leków, snu, diety i aktywności.

Umiarkowany deficyt kaloryczny oznacza dostarczanie nieco mniej energii, niż organizm zużywa. Nie powinien opierać się na głodówce ani eliminowaniu całych grup produktów bez wskazań. Dla większości osób pierwszym praktycznym celem leczenia otyłości jest redukcja 5–10% początkowej masy ciała w ciągu 3–6 miesięcy, ale cel należy dostosować do indywidualnych potrzeb i stanu zdrowia [1].

Leczenie żywieniowe powinno zwiększać udział warzyw, produktów pełnoziarnistych, roślin strączkowych, źródeł białka i nienasyconych kwasów tłuszczowych. Zalecenia uwzględniają odpowiednią podaż błonnika, w tym błonnika rozpuszczalnego [1]. Dieta bogata w błonnik zwiększa sytość i ułatwia utrzymanie deficytu kalorycznego. Zamiast automatycznie wybierać produkty oznaczone jako fit, lepiej kontrolować ich skład, porcję i gęstość energetyczną. Modele diety śródziemnomorskiej oraz DASH mogą wspierać kontrolę czynników ryzyka sercowo-naczyniowego [1].

Nie trzeba wprowadzać zakazu pojedynczych produktów. W pierwszej kolejności warto ograniczyć słodzone napoje, częste przekąski o dużej gęstości energetycznej i żywność wysokoprzetworzoną. Produkty o niskim IG mogą być pomocne, lecz kluczową rolę odgrywa jakość całej diety oraz jej możliwe do utrzymania dopasowanie do stylu życia.

Suplementy diety nie stanowią leczenia otyłości brzusznej. Ani woda z cytryną, ani zielona herbata nie usuwają wybiórczo tłuszczu z jamy brzusznej. Preparat reklamowany jako spalacz nie zastępuje diagnostyki, leczenia żywieniowego i aktywności fizycznej.

Gdy zmiana stylu życia nie przynosi wystarczającej poprawy, lekarz może rozważyć farmakoterapię jako część kompleksowego leczenia otyłości [6]. Leki stosowane w leczeniu cukrzycy typu 2 i preparaty zarejestrowane do kontroli masy ciała nie są automatycznie zamienne. Wybór zależy od wskazań, przeciwwskazań i chorób współistniejących.

U wybranych pacjentów rozważa się leczenie chirurgiczne. Kwalifikacja bariatryczna obejmuje ocenę internistyczną, żywieniową, psychologiczną oraz analizę korzyści i ryzyka [1]. Farmakoterapia i operacja służą leczeniu choroby oraz ograniczaniu jej powikłań, a nie wyłącznie temu, by szybko zgubić tłuszcz trzewny.

Konsultacja jest uzasadniona przy talii przekraczającej 80 cm u kobiet lub 94 cm u mężczyzn, wzroście masy ciała, nieprawidłowej glikemii, lipidogramie lub ciśnieniu, a także przy objawach niedoczynności tarczycy, zaburzeniach miesiączkowania albo podejrzeniu bezdechu sennego.

Wcześniejsza ocena może być potrzebna, jeśli nie wiesz, kiedy zaczyna się otyłość, albo masz prawidłowe BMI i dużą talię. Lekarz może ocenić leki i zlecić badania w kierunku powikłań lub przyczyn wtórnych.

Podczas konsultacji dotyczącej leczenia otyłości można omówić dotychczasowe próby redukcji, choroby współistniejące, wyniki badań i możliwe dalsze postępowanie. Ewentualne leczenie dobiera lekarz po indywidualnej ocenie; sama otyłość brzuszna nie przesądza o kwalifikacji do konkretnej metody.