Nadwaga a otyłość – czym się różnią?

[1].

Nadwaga może być sygnałem ostrzegawczym i sprzyjać dalszemu przyrostowi masy. Otyłość to choroba przewlekła z tendencją do nawrotów. Nadwaga i otyłość nie są określeniami tego samego problemu; to, czym się różnią, wpływa na zakres diagnostyki i leczenia.

• Prawidłowa masa ciała u większości dorosłych odpowiada BMI 18,5–24,9 kg/m², nadwaga – BMI 25–29,9 kg/m², a otyłość – BMI 30 kg/m² lub więcej [1].
• BMI jest badaniem przesiewowym: nie pokazuje rozmieszczenia tkanki tłuszczowej ani proporcji tłuszczu do mięśni.
• Otyłość brzuszna i tłuszcz trzewny wiążą się z większym ryzykiem powikłań metabolicznych niż sama masa ciała sugerowana przez wagę.
• Wczesna interwencja obejmuje zmianę nawyków żywieniowych, regularną aktywność fizyczną, sen i – gdy potrzeba – wsparcie psychologiczne.
• W przypadku otyłości lekarz może rozważyć leczenie farmakologiczne lub leczenie bariatryczne jako element szerszego planu, a nie zamiennik pracy nad stylem życia [1].

Więcej o tym, czy otyłość to choroba, wyjaśniamy osobno. Gdy masa ciała rośnie mimo podejmowanych działań lub pojawiają się powikłania, konsultacja dotycząca specjalistycznego leczenia otyłości pozwala omówić dotychczasowe próby, badania i dalsze postępowanie.

Nadwaga wynika z umiarkowanego nadmiaru masy ciała, zwykle związanego z nagromadzeniem tkanki tłuszczowej. Bywa opisywana jako stan przedchorobowy, ponieważ zwiększa ryzyko otyłości. Przewlekła choroba otyłościowa jest rozpoznawana na podstawie pomiarów i oceny zdrowia; w klasyfikacji ICD-10 mieści się w kategorii E66 [1].

Gdy porównujemy nadwagę i otyłość, główne różnice dotyczą ilości tkanki tłuszczowej, ryzyka oraz zakresu postępowania. W nadwadze pierwszym krokiem jest zwykle modyfikacja stylu życia. Leczenie otyłości częściej obejmuje żywienie, aktywność fizyczną, terapię powikłań, a czasami farmakoterapię lub zabieg bariatryczny [1].

Oba stany mogą współistnieć z nadciśnieniem tętniczym, zaburzeniami lipidowymi, stanem przedcukrzycowym i cukrzycą typu 2. Wyższe BMI zwykle oznacza większe ryzyko, ale dwie osoby o identycznym BMI mogą mieć inną ilość tkanki tłuszczowej, sprawność i profil metaboliczny. Dlatego otyłość a nadwaga to różne stany zdrowotne. Porównanie nadwagi i otyłości powinno opierać się na pomiarach i stanie klinicznym, nie na wyglądzie.

BMI (Body Mass Index) oblicza się, dzieląc masę ciała w kilogramach przez kwadrat wzrostu w metrach: BMI = masa ciała [kg] / wzrost² [m²]. Wskaźnik masy ciała jest podstawowym narzędziem przesiewowym u dorosłych, ale wynik powinien być interpretowany z uwzględnieniem budowy ciała i stanu klinicznego [2].

BMIKlasyfikacja u dorosłych<18,5 kg/m²niedowaga18,5–24,9 kg/m²prawidłowa masa ciała25,0–29,9 kg/m²nadwaga30,0–34,9 kg/m²otyłość I stopnia35,0–39,9 kg/m²otyłość II stopnia≥40 kg/m²otyłość III stopnia, nazywana także otyłością olbrzymią

Przebiega więc wyraźna granica: BMI 25 oznacza początek nadwagi, a BMI 30 – otyłości. Otyłość dzieli się na trzy stopnie; BMI 35 rozpoczyna otyłość II stopnia, natomiast BMI 40 oznacza otyłość III stopnia. Osobny przewodnik wyjaśnia, co to jest otyłość olbrzymia i jak ją leczyć.

Otyłość brzuszną, określaną też jako androidalna, charakteryzuje gromadzenie tłuszczu w okolicy jamy brzusznej. Szczególne znaczenie ma tłuszcz trzewny położony wokół narządów wewnętrznych. Ten typ rozmieszczenia tkanki tłuszczowej zwiększa ryzyko metaboliczne, chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2 i stłuszczenia wątroby [1]. W praktyce otyłość brzuszną ocenia się przede wszystkim przez pomiar obwodu talii. Więcej informacji zawiera materiał: Otyłość trzewna – co to jest i jak jej przeciwdziałać.

Otyłość pośladkowo-udowa, nazywana gynoidalną, wiąże się z odkładaniem tłuszczu głównie w okolicy bioder, pośladków i ud. Otyłość gynoidalna bywa częstsza u kobiet i zwykle niesie mniejsze ryzyko kardiometaboliczne niż otyłość brzuszna. Może jednak przeciążać stawy i ograniczać aktywność fizyczną. Otyłość brzuszną i otyłość pośladkowo-udową różni więc lokalizacja tłuszczu oraz profil ryzyka.

Nadwaga i otyłość rozwijają się, gdy przez dłuższy czas dostarczanie energii przewyższa jej wydatkowanie, ale mechanizm jest wieloczynnikowy. Nadmiar kalorii, częste spożywanie cukrów prostych, siedzący tryb życia i brak aktywności fizycznej sprzyjają dodatniemu bilansowi energetycznemu. Znaczenie mają również czynniki genetyczne, środowisko, sen, przewlekły stres, czynniki psychologiczne, unieruchomienie oraz niektóre leki [2]. Profilaktyka powinna wspierać zdrowe żywienie i aktywność fizyczną bez stygmatyzowania pacjenta.

Chroniczny stres może wpływać na apetyt, sen i nawyki żywieniowe, lecz sam nie przesądza o chorobie. Niedoczynność tarczycy może sprzyjać niewielkiemu przyrostowi masy, ale zwykle nie tłumaczy znacznej otyłości. Gdy niedoczynność tarczycy jest podejrzewana, lekarz może zlecić TSH; szerokie badania hormonalne nie są potrzebne każdej osobie z podwyższonym BMI [1].

Do powikłań otyłości prowadzą mechanizmy metaboliczne, zapalne i mechaniczne związane z nadmiernym nagromadzeniem tkanki tłuszczowej. Choroba zwiększa ryzyko cukrzycy typu II, nadciśnienia tętniczego, zaburzeń lipidowych, chorób sercowo-naczyniowych, bezdechu sennego, choroby zwyrodnieniowej stawów, stłuszczenia wątroby oraz niektórych nowotworów [2]. Otyłość i nadwaga wiążą się z ryzykiem zdrowotnym, choć przeciętnie jest ono większe w przypadku otyłości.

Otyłość może prowadzić do powikłań zwiększających śmiertelność, dlatego określanie jej chorobą śmiertelną ma sens jedynie w odniesieniu do ryzyka populacyjnego, nie jako rokowanie dla konkretnej osoby. Dane epidemiologiczne Narodowego Funduszu Zdrowia wskazują, że w Polsce nadwagę ma około trzech na pięciu dorosłych, a co czwarty choruje na otyłość. Prognoza na 2035 rok mówi o otyłości u ponad 35% dorosłych mężczyzn i ponad 25% dorosłych kobiet [3].

W leczeniu nadwagi pierwszym krokiem jest zwykle modyfikacja stylu życia: zbilansowana dieta o odpowiedniej kaloryczności, regularna aktywność fizyczna, poprawa snu i ograniczenie zachowań sprzyjających dalszemu przyrostowi masy. Plan powinien uwzględniać stan zdrowia, możliwości ruchowe i preferencje pacjenta. Nadwaga i otyłość wymagają trwałych zmian stylu życia, a u części osób także wsparcia psychologicznego.

Leczenie otyłości ma przede wszystkim poprawiać stan zdrowia i jakość życia, a nie jedynie zmniejszać masę ciała. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości wskazują, że dla wielu pacjentów początkowa redukcja masy ciała o 5–10% w ciągu 3–6 miesięcy może przynieść istotne korzyści zdrowotne, choć cel zawsze ustala się indywidualnie [1]. Zbilansowana dieta i aktywność fizyczna pozostają podstawą terapii.

Leczenie farmakologiczne lekarz może włączyć po ocenie wskazań, przeciwwskazań, chorób współistniejących i ryzyka działań niepożądanych. Leki stosuje się łącznie ze zmianą stylu życia [4]. Leczenie otyłości powinno być długofalowe i obejmować ocenę efektów oraz tolerancji [5]. Cena zależy od preparatu, dawkowania, badań i kontroli; nie ma jednej miarodajnej kwoty.

Leczenie bariatryczne rozważa zespół specjalistów w zaawansowanej otyłości, zgodnie z aktualnymi kryteriami i po ocenie korzyści oraz ryzyka. Otyłość III stopnia wymaga szczególnie kompleksowego podejścia; leczenie bariatryczne nie kończy terapii, ponieważ po zabiegu potrzebne są długoterminowe kontrole, odpowiednie żywienie i monitorowanie niedoborów [1].