Grypa typu A – objawy, leczenie i możliwe powikłania

• Grypa typu A najczęściej zaczyna się gwałtownie i powoduje gorączkę, ból mięśni, ból głowy, suchy kaszel oraz znaczne osłabienie.
• Wirus grypy typu A zakaża ludzi i niektóre zwierzęta, łatwo się zmienia oraz może powodować sezonowe epidemie i pandemie grypy.
• Leczenie objawowe obejmuje odpoczynek, nawodnienie oraz bezpieczne stosowanie leków przeciwgorączkowych i przeciwbólowych.
• Leki przeciwwirusowe przepisuje lekarz przede wszystkim pacjentom z ciężkim przebiegiem albo zwiększonym ryzykiem powikłań.
• Duszność, sinienie, ból w klatce piersiowej, zaburzenia świadomości lub nawrót gorączki po poprawie wymagają pilnej oceny lekarskiej.

Więcej porad dotyczących sezonowych chorób układu oddechowego zawiera przewodnik infekcje i przeziębienie. Jeżeli objawy są nasilone, nietypowe albo utrudniają ocenę stanu zdrowia, można omówić je podczas konsultacji z lekarzem online.

Grypa typu A jest wywoływana przez wirus grypy należący do rodziny Orthomyxoviridae. Jego materiał genetyczny składa się z ośmiu segmentów RNA. Wirus grypy typu A klasyfikuje się na podtypy na podstawie dwóch białek powierzchniowych: hemaglutyniny (H) oraz neuraminidazy (N). Wśród podtypów wywołujących współcześnie grypę sezonową u ludzi znajdują się między innymi A(H1N1) i A(H3N2) [1].

Segmentowa budowa genomu ułatwia wymianę materiału genetycznego, jeśli jedna komórka zostanie zakażona różnymi wirusami. Ponadto wirus grypy gromadzi drobne zmiany w kolejnych sezonach. Z tego powodu grypa typu A cechuje się dużą zmiennością, a odporność nabyta po wcześniejszym kontakcie z wirusem nie zawsze zapewnia skuteczną ochronę przed nowym wariantem.

Wirus grypy typu A może zakażać ludzi oraz zwierzęta, między innymi ptaki i świnie. Większość wariantów zwierzęcych nie przenosi się łatwo między ludźmi, ale pojawienie się wirusa o nowych właściwościach może zapoczątkować pandemię. Grypa typu A odpowiada również za znaczną część sezonowych zachorowań [6].

Wirus grypy kopiuje swój materiał genetyczny z błędami, dlatego stopniowo powstają jego nowe warianty. Zjawisko to określa się jako dryf antygenowy. Wirus grypy typu A może również przejść większą zmianę, gdy dojdzie do wymiany segmentów RNA pomiędzy różnymi wirusami. Taki skok antygenowy może stworzyć wariant, z którym układ odpornościowy człowieka wcześniej się nie zetknął. Zmienność nie oznacza, że każdy nowy wirus grypy typu A jest bardziej niebezpieczny, lecz uzasadnia stały nadzór epidemiologiczny i okresowe aktualizowanie szczepionek [6].

U ludzi infekcje wywołują przede wszystkim wirusy grypy typu A i B. Oba mogą być przyczyną grypy sezonowej, dawać podobne objawy i prowadzić do powikłań. Grypa typu A dzieli się na podtypy H i N, zakaża ludzi i zwierzęta oraz ma potencjał pandemiczny. Grypa typu B występuje głównie u ludzi, nie jest dzielona na podtypy H i N i odpowiada za epidemie sezonowe, lecz nie za pandemie. Dokładniejsze porównanie przebiegu zawiera artykuł o grypie typu B.

Grypa typu C na ogół wywołuje łagodniejsze zakażenia dróg oddechowych i nie odpowiada za duże sezonowe epidemie. Może wystąpić zarówno u dzieci, jak i dorosłych, lecz jest rozpoznawana znacznie rzadziej. Grypa typu C nie jest objęta sezonowymi szczepionkami przeciw grypie, które są projektowane przeciwko krążącym wirusom typu A i B.

U dzieci grypa typu A może dodatkowo powodować nudności, wymioty lub biegunkę, czyli objawy ze strony przewodu pokarmowego. Niemowlę może być senne, drażliwe, niechętnie przyjmować pokarm lub płyny i nie prezentować typowego zestawu dolegliwości.

U osób starszych wysoka gorączka może być nieobecna, a dominującymi objawami bywają osłabienie, pogorszenie sprawności, splątanie albo nasilenie chorób przewlekłych. Nietypowy przebieg choroby nie oznacza, że ryzyko powikłań jest mniejsze. Przeciwnie, wiek powyżej 65 lat wiąże się ze zwiększonym prawdopodobieństwem ciężkiego przebiegu [2].

Grypa typu A przenosi się głównie drogą kropelkową i przez cząstki wydzieliny uwalniane podczas kaszlu, kichania lub mówienia. Do zakażenia może dojść także po bliskim kontakcie z chorym albo dotknięciu powierzchni zanieczyszczonej wydzieliną, a następnie nosa, ust lub oczu. Wirus grypy typu A najłatwiej szerzy się w zamkniętych, słabo wentylowanych pomieszczeniach. Wietrzenie zmniejsza stężenie cząstek, w których może znajdować się wirus grypy.

Okres inkubacji, czyli czas między zakażeniem a wystąpieniem objawów, wynosi zwykle około dwóch dni, ale może mieścić się w granicach 1–4 dni. Dorosły może zakażać już dzień przed wystąpieniem objawów i przez około 5–7 dni po początku choroby. Dzieci oraz osoby z osłabionym układem odpornościowym mogą wydalać wirusa dłużej [6].

Chory powinien pozostać w domu w ostrym okresie infekcji. Powrót do pracy, szkoły lub przedszkola jest bezpieczniejszy po ustąpieniu gorączki przez co najmniej 24 godziny bez stosowania leków przeciwgorączkowych i przy wyraźnej poprawie stanu ogólnego. Sam kaszel może utrzymywać się dłużej i nie zawsze oznacza, że pacjent nadal jest równie zakaźny.

W sezonie grypowym lekarz może podejrzewać grypę typu A na podstawie nagłego początku, charakterystycznych objawów, badania pacjenta i informacji o kontakcie z osobą chorą. Sam obraz kliniczny nie pozwala jednak zawsze odróżnić zakażenia wirusem grypy typu A od COVID-19, RSV lub innej infekcji wirusowej. Potwierdzenie, że chorobę wywołał wirus grypy typu A, może mieć znaczenie dla wyboru dalszego postępowania.

Do diagnostyki wykorzystuje się szybkie testy antygenowe oraz dokładniejsze testy molekularne, w tym RT-PCR. Ujemny szybki test nie wyklucza grypy, ponieważ jego czułość jest niższa niż metod molekularnych. Badanie ma największą wartość, gdy jego wynik może zmienić sposób postępowania, zwłaszcza u osób hospitalizowanych, pacjentów z grup ryzyka lub osób z ciężkim przebiegiem choroby [4].

Rodzaj testu i moment pobrania próbki wpływają na możliwość wykrycia, czy w drogach oddechowych znajduje się wirus grypy.

Grypa jest chorobą wirusową, dlatego wynik badań i ocena kliniczna pomagają uniknąć niepotrzebnego stosowania antybiotyków. Różnice między zakażeniami wyjaśnia poradnik infekcja bakteryjna a wirusowa.

Leczenie grypy zależy od wieku pacjenta, nasilenia dolegliwości, czasu od wystąpienia objawów oraz ryzyka powikłań. U większości pacjentów bez czynników ryzyka wystarcza leczenie objawowe w domu. Przyczynowe leczenie grypy polega na zastosowaniu leków przeciwwirusowych, ale nie każdy chory ich potrzebuje.

Podstawą postępowania są odpoczynek, sen i odpowiednie nawodnienie. Paracetamol lub ibuprofen mogą zmniejszyć gorączkę, ból głowy i ból mięśni. Stosowanie leków przeciwgorączkowych powinno uwzględniać przeciwwskazania, inne przyjmowane preparaty oraz dawkowanie właściwe dla wieku i masy ciała. Dzieciom i nastolatkom z grypą nie należy podawać kwasu acetylosalicylowego ze względu na ryzyko zespołu Reye’a [5].

Nawilżanie błony śluzowej nosa solą fizjologiczną, picie ciepłych napojów i regularne wietrzenie pomieszczeń mogą poprawiać komfort. Preparaty złożone na przeziębienie często zawierają kilka substancji, dlatego łatwo nieświadomie zdublować dawkę paracetamolu. Antybiotyki nie działają na wirus grypy i stosuje się je wyłącznie w przypadku powikłań bakteryjnych rozpoznanych lub podejrzewanych przez lekarza.

Leki przeciwwirusowe, takie jak oseltamiwir, hamują namnażanie wirusa grypy. Największą korzyść przynosi rozpoczęcie leczenia przeciwwirusowego możliwie wcześnie, najlepiej w ciągu 48 godzin od początku objawów. Nie należy jednak rezygnować z terapii tylko z powodu późniejszego zgłoszenia, jeżeli grypa typu A ma ciężki lub postępujący przebieg, wymaga hospitalizacji albo dotyczy osoby z grup ryzyka [1].

Stosowanie leków przeciwwirusowych wymaga decyzji lekarza. Ocenia on prawdopodobieństwo grypy, czas trwania objawów, choroby współistniejące, możliwe działania niepożądane i indywidualne ryzyko powikłań. Leczenie przeciwwirusowe nie zastępuje nawodnienia, odpoczynku ani obserwacji sygnałów alarmowych.

Przy ocenie, czy zastosować Tamiflu, istotne są: czas od pojawienia się pierwszych objawów oraz choroby zwiększające ryzyko powikłań grypy.

Powikłania grypy typu A mogą być wirusowe lub wynikać z wtórnego zakażenia bakteryjnego. Najważniejsze z nich to zapalenie płuc. Wirusowe zapalenie płuc może szybko prowadzić do narastającej duszności i niewydolności oddechowej. Bakteryjne zapalenie płuc bywa podejrzewane, gdy po początkowej poprawie następują nawrót gorączki, nasilenie kaszlu i pogorszenie stanu ogólnego.

Możliwe powikłania grypy obejmują również zapalenie oskrzeli, zapalenie zatok i ucha środkowego, zapalenie mięśnia sercowego lub osierdzia oraz powikłania neurologiczne, takie jak zapalenie mózgu. Grypa typu A może ponadto powodować zaostrzenie chorób przewlekłych, między innymi astmy, przewlekłej obturacyjnej choroby płuc, niewydolności serca i cukrzycy [2]. Szersze omówienie znajduje się w artykule o powikłaniach grypy.

Pilnej pomocy medycznej wymagają:

• duszność, przyspieszony oddech, sinienie ust lub twarzy,
• ból albo ucisk w klatce piersiowej,
• zaburzenia świadomości, splątanie, drgawki lub trudność w wybudzeniu,
• objawy odwodnienia, w tym znacznie rzadsze oddawanie moczu,
• bardzo silny ból mięśni lub nagłe osłabienie uniemożliwiające poruszanie się,
• nawrót gorączki i kaszlu po wcześniejszej poprawie,
• wyraźne pogorszenie chorób przewlekłych.

Takie objawy mogą wskazywać na zapalenie płuc, zespół ostrej niewydolności oddechowej, zapalenie mięśnia sercowego lub inne poważne powikłania grypy typu A [3].