Egzema na twarzy – jak wygląda i jak ją leczyć?

W artykule wyjaśniamy, jak wygląda egzema twarzy, co może ją wywoływać, na czym polega diagnostyka oraz kiedy wystarcza odpowiednia pielęgnacja skóry, a kiedy potrzebne jest leczenie zalecone przez lekarza.

• problemach skórnych

• Egzema, czyli wyprysk, jest reakcją zapalną skóry, a nie chorobą zakaźną.
• Na twarzy najczęściej rozważa się atopowe zapalenie skóry oraz drażniący lub alergiczny wyprysk kontaktowy.
• Podstawą postępowania jest ochrona bariery naskórkowej, regularne stosowanie emolientu i ograniczenie ekspozycji na rozpoznane czynniki drażniące.
• Leki przeciwzapalne na delikatną skórę twarzy powinny być dobrane przez lekarza; niewłaściwie stosowane glikokortykosteroidy mogą powodować działania niepożądane.
• Nagłe pogorszenie, ból, gorączka, pęcherzyki, nadżerki albo zmiany ropne wymagają pilnej oceny medycznej.

Jeżeli zmiany mają cechy atopii, warto przeczytać również, jak przebiega AZS na twarzy. Szersze omówienie innych dolegliwości dermatologicznych znajduje się w przewodniku po problemach skórnych.

Wyprysk, czyli egzema skóry, obejmuje grupę niezakaźnych chorób zapalnych. Zmiany mogą powstawać wskutek nieprawidłowej funkcji bariery naskórkowej i działania układu immunologicznego albo w wyniku bezpośredniego kontaktu z substancją drażniącą lub uczulającą. W praktyce mechanizmy te nie zawsze dają się całkowicie rozdzielić.

W tradycyjnym podziale egzema endogenna wiąże się przede wszystkim z czynnikami wewnętrznymi, w tym predyspozycjami genetycznymi i atopią. Egzema egzogenna rozwija się pod wpływem czynników zewnętrznych. Określenia te porządkują możliwe przyczyny, ale nie zastępują rozpoznania konkretnej choroby.

To, jak wygląda egzema, zależy od jej rodzaju, czasu trwania i stopnia nasilenia. W fazie ostrej skóra jest zwykle zaczerwieniona i obrzęknięta. Mogą powstawać czerwone grudki, a następnie pęcherzyki, które pękają i pozostawiają sączące nadżerki. W fazie podostrej przeważają łuszczenie oraz strupy, natomiast w fazie przewlekłej skóra staje się sucha, zgrubiała i bardziej podatna na pękanie. Częstym objawem jest świąd skóry, ale możliwe są również pieczenie, tkliwość i uczucie ściągnięcia.

Zmiany mogą obejmować policzki, czoło, powieki, okolice uszu, szyję albo obszar wokół ust. Niekiedy zajmują niemal całą twarz, podczas gdy reszta ciała pozostaje bez zmian. U innych osób podobne ogniska występują także na skórze głowy, dłoniach lub w zgięciach łokci.

Łojotokowe zapalenie skóry, trądzik różowaty, zapalenie okołoustne, grzybica i łuszczyca mogą wyglądać podobnie, a wymagają innego postępowania.

Na rozwój atopowego zapalenia wpływają uwarunkowania genetyczne, zaburzenie bariery naskórkowej, odpowiedź immunologiczna i czynniki środowiskowe. U osób z egzemą występuje mutacja genu filagryny. Zaostrzenia mogą wiązać się między innymi z przesuszeniem, potem, tarciem, zmianami temperatury oraz dymem tytoniowym lub narażeniem na inne czynniki zewnętrzne. Nie oznacza to jednak, że każdy z tych czynników jest pierwotną przyczyną choroby.

Wyprysk kontaktowy może być drażniący albo alergiczny. Pierwszy rozwija się po uszkodzeniu bariery naskórka przez przykładane do skóry substancje, na przykład silne detergenty, rozpuszczalniki lub zbyt częste mycie. Alergiczny wyprysk kontaktowy jest opóźnioną reakcją immunologiczną na konkretny alergen. Na twarzy jej przyczyną bywają składniki kosmetyków, konserwanty, substancje zapachowe, farby do włosów, metale, kleje do rzęs, lakiery do paznokci przeniesione dłońmi albo preparaty stosowane miejscowo [3].

Nie każda egzema ma podłoże alergiczne. Samodzielne eliminowanie wielu kosmetyków lub produktów spożywczych bez ustalenia związku z objawami może utrudnić ocenę rzeczywistego czynnika wyzwalającego.

Łojotokowe zapalenie skóry częściej obejmuje brwi, fałdy nosowo-wargowe i skórę głowy. Wyprysk fotoalergiczny lub fototoksyczny rozwija się w miejscach narażonych na promieniowanie UV po kontakcie z określoną substancją. Wyprysk potnicowy typowo dotyczy dłoni i stóp, dlatego pęcherzyki wyłącznie na twarzy wymagają rozważenia innych przyczyn.

Rozpoznanie opiera się na wyglądzie i rozmieszczeniu zmian, wywiadzie oraz ocenie ich przebiegu. Lekarz pyta między innymi o czas pojawienia się objawów, nowe kosmetyki i leki, wykonywaną pracę, ekspozycję na słońce, choroby atopowe i reakcję na dotychczasowe leczenie.

Przy podejrzeniu alergicznego wyprysku kontaktowego dermatolog może skierować pacjenta na testy płatkowe. Badanie polega na umieszczeniu zestawu alergenów na plecach i ocenie reakcji skóry w określonych odstępach czasu [3]. Nie należy go mylić z punktowymi testami skórnymi wykorzystywanymi w diagnostyce alergii natychmiastowej.

Zdjęcia wykonywane w podobnym świetle mogą udokumentować zmiany między wizytami. Powinny jednak uzupełniać wywiad i badanie, a nie stanowić jedynej podstawy diagnozy.

Leczenie egzemy zależy od jej rozpoznanej przyczyny, nasilenia, wieku pacjenta oraz lokalizacji zmian. Pierwszym krokiem jest odbudowa bariery naskórkowej i ograniczenie ekspozycji na potwierdzone czynniki drażniące lub alergeny. Regularne stosowanie preparatów nawilżających należy do podstawowych elementów terapii atopowego zapalenia skóry [1]. Nawilżanie powinno odbywać się po umyciu twarzy. Nawilżanie skóry minimum dwa razy dziennie jest kluczowe w pielęgnacji egzemy.

W zaostrzeniach lekarz może zalecić miejscowe glikokortykosteroidy dobrane pod względem mocy, postaci preparatu i czasu stosowania; do preparatów tej grupy wydawanych na receptę należy m.in. Elocom. Skóra twarzy jest szczególnie podatna na działania niepożądane, dlatego preparatu steroidowego nie należy nakładać samodzielnie według schematu przeznaczonego dla dłoni czy innych części ciała [1].

Inhibitory kalcyneuryny, takie jak takrolimus i pimekrolimus, są niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi wykorzystywanymi w atopowym zapaleniu skóry i są często stosowane w przypadku leczenia egzemy. Wytyczne uwzględniają je w leczeniu miejscowym, zwłaszcza gdy potrzebna jest strategia oszczędzająca glikokortykosteroidy [2]. O wyborze preparatu i sposobie aplikacji decyduje lekarz.

Leki przeciwhistaminowe nie leczą samego stanu zapalnego i nie są uniwersalnym sposobem na świąd w egzemie. Leczenie ogólne lub fototerapia mogą być rozważane przy bardziej nasilonej chorobie, lecz wymagają kwalifikacji dermatologicznej [1].

Jeżeli potwierdzono alergię kontaktową, kluczowe znaczenie ma unikanie konkretnego alergenu. W drażniącym zapaleniu skóry potrzebne jest zmniejszenie kontaktu z czynnikiem uszkadzającym i konsekwentna ochrona bariery. Samo leczenie objawowe bez zmiany ekspozycji może nie zapobiegać nawrotom.

Domowe sposoby powinny wspierać, a nie zastępować rozpoznanie i leczenie. W codziennej pielęgnacji skóry warto:

• myć twarz krótko, letnią wodą i łagodnym preparatem bez mydła;
• osuszać skórę przez delikatne przykładanie ręcznika, bez pocierania;
• nakładać dobrze tolerowany emolient po myciu i ponownie wtedy, gdy pojawia się suchość;
• wybierać możliwie proste składy bez substancji zapachowych i wprowadzać jeden nowy kosmetyk naraz;
• unikać peelingów, szczoteczek, gorącej wody, długich kąpieli oraz drapania;
• chłodne okłady mogą przynieść ulgę przy silnym świądzie;
• chronić twarz przed skrajnymi temperaturami i stosować tolerowany preparat przeciwsłoneczny.

Nawilżanie zmniejsza suchość i pomaga ograniczać pękanie skóry, które może sprzyjać nasileniu wysypki i zakażeniom [5]. Rośliny zielarskie, olejki eteryczne i naturalne kompresy także mogą drażnić lub uczulać, dlatego nie należy zakładać, że są bezpieczniejsze od dermokosmetyków. Zaleca się stosowanie produktów dedykowanych do skóry atopowej. Dieta eliminacyjna nie powinna być wdrażana rutynowo bez wskazań diagnostycznych.